محمد حسيني با تنها رمان منتشرشده‌اش «آبي‌تر از گناه» (۸۴) موفق شد جايزه‌ي هوشنگ گلشيري و جايزه‌ي مهرگان ادب را به دست بياورد. از آن به بعد، منتقدها و خواننده‌ها منتظر بودند تا کار بعدي اين نويسنده‌ي سي و نه ساله منتشر شود. اين انتظار چهار سال طول کشيد تا نهايتن نشر ثالث سال گذشته مجموعه‌داستان «نمي‌توانم به تو فکر نکنم سيما» را از او به بازار فرستاد. اين کتاب هشت داستان کوتاه دارد، داستان‌هايي که هيچ يک بيش‌تر از ده صفحه نيستند و هر کدام ماجرايي متفاوت از داستان‌هاي ديگر، کاراکترها و قصه‌ي جدا، و مضمون خاص خود را دارند.  انتشار «نمي‌توانم به تو فکر نکنم سيما» بهانه‌اي بود براي يک گفت‌وگوي کوتاه با محمد حسيني درباره‌ي داستان‌هاي‌اش.

-----

-‌ آقاي حسيني، بين انتشار کار قبلي شما «آبي‌تر از گناه» و کتاب جديدتان فاصله‌اي چهار ساله وجود دارد. ضمن اين‌که «نمي‌توانم به تو فکر نکنم سيما» کتاب بسيار کم‌حجمي‌ست، به نظر مي‌رسد همه‌ي داستان‌هاي آن جديد نيستند و شايد متعلق به قبل از اين چهار سال باشند. اين وقفه چه دليلي داشت؟ آيا شما نويسنده‌ي کم‌کاري هستيد؟

فقط يکي از اين قصه‌ها مربوط به چهار سال پيش است، قصه‌اي‌‌ست که نتوانستم در مجموعه‌ي «ماريا» چاپ کنم و حالا اين‌جا آمده. الباقي همه‌شان قصه‌هايي هستند که در اين چهار ساله نوشته شده‌اند. اين‌که مي‌گوييد کم‌کارم، نمي‌دانم. سال‌هاست خودم را عادت داده‌ام که لااقل روزي يکي، دو ساعت بنويسم، اما قبول دارم که بين چاپ کتاب‌هاي‌ام گاه وقفه‌هايي مي‌افتد که البته بخشي از آن از اراده‌ي من خارج است. دوست ندارم فقط براي حضور داشتن‌ شتاب‌زده و عجولانه کتاب چاپ کنم. نمي‌خواهم به خودم بدهکار باشم. معمولن وقتي به خودم اجازه مي‌دهم قصه‌ها چاپ بشوند که حتا نتوانم يک کلمه‌شان را جابه‌جا بکنم. رسيدن يک قصه به اين وضعيت زماني طولاني مي‌برد. يک موضوع ديگر هم هست. من در اين چهار سال روي رمان «تنها براي روجا» کار کرده‌ام که دارد به نتايج پاياني مي‌رسد. چند تا قصه‌ي ديگر هم نوشته‌ام که برخي را خودم دل‌ام نمي‌خواست در اين مجموعه باشند و برخي هم عملن امکان حضور نداشتند.

- شما در کار نشر هم فعال هستيد. قبلن در انتشارات ققنوس کار مي‌کرديد و حالا در نشر ثالث. به نظر من رسيد که شايد درگيري‌تان با اين کار پرزحمت شما را کمي از نوشتن عقب انداخته است.

البته من هم‌چون‌آن به هم‌کاري‌ام با نشر ققنوس ادامه مي‌دهم اما مسلمن همه‌ي ما ناچاريم زنده بمانيم و در اين زنده ماندن، متاسفانه، بخش عمده‌اي از وقت‌مان را دور مي‌ريزيم و به بطالت مي‌گذارنيم. احساس تلف‌شده‌گي احساس مشترک همه‌ي نويسنده‌هاي ايراني‌ست. کاري‌اش نمي‌شود کرد. زندگي هزينه دارد و بابت اين هزينه چيزي که بايد بدهي وقت است، وقتي که مي‌تواند صرف خلق ادبيات بشود. من که روزي يک ساعت يا دو ساعت مي‌نويسم، اگر مجال بيش‌تري داشتم، روزي شش ساعت يا هفت ساعت مي‌نوشتم. نوشتن و سر و کار داشتن با کاغذ و قلم تنها کاري‌ست که هيچ وقت خسته‌ام نمي‌کند. طبيعي‌ست که آن‌وقت اين چهار سال وقفه در چاپ کتاب شايد مي‌شد شش ماه، مي‌شد دو سال. خوش‌بختانه من جزء آدم‌هاي خوش‌شانسي هستم که شغل‌ام بي‌رابطه با علاقه‌ام نيست اما به‌طور کلي اين واقعيتي‌ست که نبود شرايط نويسنده‌گي حرفه‌اي در سرزمين ما از بزرگ‌ترين معضلات ادبيات ماست.

- داستان‌هاي «نمي‌توانم به تو فکر نکنم سيما» غالبن از نظر فرم داستان‌هاي ساده‌اي هستند. پي‌رنگ و پرداختي خطي و بدون پيچيده‌‌گي دارند و نثرشان هم نثري شسته‌رفته و بدون بازي زباني‌ست. من احساس کردم بعد از «آبي‌تر از گناه،» که فرم دايره‌اي خاصي داشت و شايد مخاطب حرفه‌اي‌تري مي‌طلبيد، شما حرکت کرده‌ايد به سمت اين‌که ساده‌تر بنويسيد.

ممکن است اين اتفاق افتاده باشد، چون دوستان ديگري هم گفته‌اند، البته عکس اين هم گفته شده است. واقعن تعمدي در اين ماجرا نداشته‌ام. هفت، هشت تا موضوع داستاني داشتم و فکر مي‌کردم که اين موضوعات را بايد در فرم مناسب خودشان اجرا بکنم. البته اين به اين معني نيست ‌که فرم را ساده گرفتم يا سهل‌انگارانه با آن برخورد کردم. فکر کردم که اين قصه‌ها را بايد با هم‌اين فرم روايت کرد تا آن تاثير واحدي را که مدنظر من است در ذهن مخاطب بگذارند.

- منظور من از ساده سهل‌انگارانه نبود. داستان‌هاي روز دنيا، داستان‌هاي امريکايي يا داستان‌هاي نويسنده‌هاي جوان اروپايي، هم  داستان‌هايي هستند که معمولن پي‌رنگ ساده‌اي دارند و مخاطب مي‌تواند راحت آن‌ها ‌را بخواند و بفهمد. حالا اين‌که بتواند با لايه‌هاي زيرين و درون‌مايه‌ي اثر هم ارتباط برقرار کند چيز ديگري‌ست.

اصل اساسي داستان لذت بخشيدن به مخاطب است. اين چيزي است که هرگز نبايد فراموش شود. نويسنده، صرف‌نظر از اين‌که فرم‌ داستان‌اش ساده باشد يا پيچيده، ماجرايي را براي ما روايت مي‌کند. قطعن در تعقيب اين ماجرا بايد چيزي دست مخاطب را بگيرد. آثاري هستند که در عين روايت ساده و لذت‌بخش سر بزنگاه گريبان مخاطب را مي‌گيرند و او را به عمق مي‌برند. چيزهايي را با او در ميان مي‌گذارند که نه اين‌که ديده نشده باشند، نه اين‌که گفته نشده باشند، اما معمولن خواننده را به کشف و شهود فرا مي‌خوانند و افقي را به او نشان مي‌دهند که به آن بي‌توجه بوده است. تلقي من از داستان اين است، و طبيعي‌ست مسيري که انتخاب کردم نيز هم‌اين است. گاهي وقت‌ها در برخي از کارها اگر دقيق نگاه بکنيم، عمقي وجود ندارد و آب گل‌آلود مي‌شود تا اين تصور را ايجاد کند که عميق است. اميدوارم که من هيچ‌وقت داستاني اين‌گونه ننويسم.

ـ براي من جالب است که بعضي‌ها نثر شما را با نثر گلشيري مقايسه کرده‌اند. يک گفت‌وگو هم از شما مي‌خواندم که در آن تاثيرپذيري از گلشيري را انکار نکرده‌ بوديد. به نظر من نثر شما از «آبي‌تر از گناه» تا «نمي‌توانم به تو فکر نکنم سيما» مثل فرم کارهاي‌تان حرکتي رو به ساده‌گي داشته. به‌طور کلي هم من شباهتي بين ساختار خاص زبان گلشيري و زبان نسبتن ساده‌ي شما نمي‌بينيم.

من فکر مي‌کنم داستان خلق ادبيات است. يعني شاخه‌اي، زيرمجموعه‌اي، جزيي از ادبيات است. آدمي که مي‌خواهد ادبيات خلق بکند حق ندارد آن را ساده بگيرد و حق ندارد که غلط بنويسد. اين اصل اساسي‌ست. گاهي فقط راجع به قصه گفتن حرف مي‌زنند و يادشان مي‌رود که دارند ادبيات خلق مي‌کنند، ادبيات به آن معناي دقيق سنتي که ما داريم. درست حرف زدن، سالم حرف زدن، زيبا حرف زدن، اين‌ها همه جزء ادبيات است. درست است که وقتي اين‌ها را در شاخه‌ي داستان‌نويسي مي‌آوريم چيزهاي ديگري ـ ماجرا و شخصيت و ... - هم اضافه مي‌شود. يک جايي ممکن است ـ به‌ضرورت شخصيت و راوي و ...  ـ با اشتباه حرف زدن يا حتا غلط املايي داشتن کارمان بي عيب و نقص باشد. پس توليد کار بي عيب و نقص در حوزه‌ي زبان مي‌تواند به معني خلق ادبيات باشد. اما راجع به گلشيري، کساني که درباره‌ي تشابه نثر من و گلشيري حرف مي‌زنند نه تنها نثر گلشيري را نمي‌شناسند که احتمالن کتاب من را هم خوب نخوانده‌اند. نمي‌دانم ياد مولانا مي‌افتم و مثل‌اش از کسي که شرح نهنگ مي‌داد. گلشيري در حوزه‌ي زبان کارهاي بسيار زيادي انجام داده است. همه‌ي ما روي شانه‌هاي هم مي‌ايستيم. من اگر از گلشيري تاثير نپذيرم، نويسنده‌ي زمانه‌ي خودم نيستم. مگر ممکن است که من به قله‌هايي که او فتح کرده بي‌اعتنا باشم؟ اگر زبان گلشيري را کالبدشکافي کنيم، غير ممکن است که در آن تاثير جلال آل‌احمد را نبينيم، حالا هر چه‌قدر که اين‌ها از لحاظ ضرب‌آهنگ ذهني با هم‌ديگر متفاوت باشند. من نوشته‌هاي گلشيري را مثل نوشته‌هاي بسياري از نويسنده‌هاي معاصرمان بارها و بارها خوانده‌ام و مثل بسياري از نويسنده‌هاي معاصرمان از گلشيري هم تاثير پذيرفته‌ام. گلشيري کسي‌ست که نثر فارسي را بي عيب و نقص مي‌دانست و به خواست خودش در آن تغييرات مناسب و به‌جاي داستاني ايجاد مي‌کرد. طبيعي‌ست که من او را در حوزه‌ي نثر و داستان مي‌پسندم و دوست دارم. گلشيري يکي از تاثيرگذارترين نويسنده‌ها بود. هنوز گاهي وقت‌ها که به نبودن‌ او فکر مي‌کنم وحشت‌زده مي‌شوم. واقعن جا داشت که هنوز کارهاي بزرگي انجام بدهد، و حيف که ديگر نيست.

- داستان‌هاي کتاب بسيار متنوع‌اند و هيچ خط مشترکي بين آن‌ها ديده نمي‌شود.از تجربه‌هاي گوناگون و جالبي هم نوشته‌ايد. مثلن، با اين‌که در جنگ نبوده‌ايد داستان درباره‌ي جنگ داريد.‌ اصولن رابطه تجربه و تخيل را چه گونه مي‌بينيد؟

حسن ميرعابديني در «صد سال داستان‌نويسي»‌ يادآوري مي‌کند که واقعيت سکوي پرش نويسنده است. هم‌اين‌طور است. تجربه تاثير مستقيمي بر نويسنده دارد. مدام راجع به اين‌که ما آثار عظيم ادبي خلق نمي‌کنيم حرف زده و فراموش مي‌شود که امکان زنده‌گي‌هاي بزرگ هم از ما دريغ شده است. آن‌قدر همه‌چيز کوچک و تنگ و تار است که نه امکان ديدن وجود دارد و نه امکان سفر کردن و تجربه اندوختن. البته ما ملتي هستيم که در شعر خيلي قوي بوده و سابقه‌ي خيلي زيادي داريم. مي‌دانيد که عنصر اساسي شعر تخيل است، براي همين ما آدم‌هاي خيال‌پرداز گاه توانسته‌ايم با خيال اين فقدان زنده‌گي بزرگ را جبران کنيم. زنده‌گي همينگوي را مقايسه بکن با زنده‌گي مطرح‌ترين نويسنده‌هاي معاصر ما. زنده‌گي نويسنده‌هاي ما کاريکاتوري از زندگي‌ست، نه به خاطر نويسنده‌هاي‌مان، بل‌که به ‌خاطر شرايط‌مان. واقعيت سکوي پرش است و هر چه اين واقعيت‌ها و تجربه‌ها بيش‌تر باشند نويسنده بالاتر خواهد پريد. اين را هم بگويم که ما در روزگار معاصرمان حوادث عظيم داشته‌ايم و تجربه‌هاي بزرگي در همين دور و بر خودمان اتفاق افتاده که مطمئن باش اگر امکان بيان‌شان وجود داشته باشد ـ که روزي وجود خواهد داشت ـ ادبيات آن‌ها خلق خواهد شد و مردم هم خواهند خواند.

يوسف، هر سه کتاب تو در فضاهاي مشابهي مي‌گذرند و خرافه با بسامد بالايي در داستان‌هاي‌ات نقش ايفا مي‌کند، از جمله در داستان‌هاي مجموعه‌ي «عروس بيد.» علت اين‌که پلات داستان‌هاي‌ات اين‌قدر‌ با خرافات در ارتباط‌اند چيست؟

داستان يعني دروغ. ادبيات يعني دروغ. واقعيت مي‌تواند سکوي پرش‌ باشد، اما وقتي نويسنده يا راوي يک ماجراي واقعي را تعريف مي‌کند جوري از اتفاقات واقعي استفاده مي‌کند که دروغي که دارد مي‌گويد قابل لمس باشد و مخاطب با آن ارتباط بگيرد. خرافه چيست به جز دروغ؟ پس خرافه امکان بسيار آماده‌اي‌ست براي يک داستان‌نويس. به‌ترين کارکرد را براي او دارد. من از اين امکان فراوان استفاده مي‌کنم.

با بهره‌گيري مدام از اين خرافات و فضاهاي وهمي و خرافه‌زده، مي‌خواهي چه چيزي را به خواننده القا کني؟ اين شيوه را آگاهانه انتخاب کرده‌اي؟

باور کن آگاهانه نبوده. من مثل همه‌ي داستان‌نويس‌هاي هم‌نسل خودم داستان مي‌نوشتم و خيلي از داستان‌هاي‌ام در فضاي شهر بود. يک موقعي، به خودم آمدم و ديدم همه دارند از فضاي شهر مي‌نويسند، از فضاي کارمندي، از مشکلات شهر و دودآلودگي و ترافيک مي‌نويسند. ناچار بودم به دنيايي که متعلق به خودم است و ريشه‌هاي‌اش را مي‌شناسم پناه ببرم. اين موضوع فقط هم به الموت و زادگاه‌ام ميلک ارتباط ندارد. به‌ جرات مي‌گويم که نود درصد ماجراها و رسومات و خرافاتي که در داستان‌هاي‌ام استفاده مي‌کنم مربوط به جاهاي مختلف ايران است، نه تنها براي روستاها بل‌که براي شهرها. من از اين‌ها به‌عنوان يک ماده‌ي خام استفاده کرده‌ام و انتقال‌شان داده‌ام به فضاي ميلک. خوشحال‌ام که اين باور را داري و مي‌گويي سه تا کتاب در يک فضاست. دوستي نوشته بود که با انتشار «عروس بيد» سه‌گانه‌ي يوسف علي‌خاني تکميل شد. راست هم مي‌گويد. «قدم به‌خير...،» «اژدهاکشان،» و «عروس بيد» در ادامه‌ي هم هستند.

اين هم جالب است که داستان‌هاي ـ به اصطلاح ـ آپارتماني، حتا کارهاي نويسنده‌هاي معروف‌مان، معمولن در چاپ اول‌ توقف مي‌کنند و به زحمت همه‌ي نسخه‌هاي‌شان فروش مي‌رود، اما از داستان‌هاي تو، با آن فضاي خاص‌شان، خيلي خوب استقبال شده، هم از طرف خواننده‌هاي عادي و هم از طرف منتقدها. کتاب‌ها به چاپ‌هاي مکرر رسيده‌اند و جايزه‌هاي معتبر برده‌اند يا کانديداي دريافت‌شان شده‌اند. اين تريلوژي را از اول در ذهن داشتي يا وقتي جلو رفتي و استقبال ديدي، ادامه دادي؟

من از اول برنامه‌ريزي داشتم که يک کتاب‌ام در فضاي زادگاه‌ام بگذرد، يکي بيايد در فضاي قزوين، و کتاب سوم در فضاي تهران اتفاق بيفتد. اين‌طور نشد. برنامه‌ريزي من براي اين بود، اما ديدم سه تا مجموعه در فضاي ميلک شکل گرفت. چه چيز اين قصه‌ها خواننده را جذب مي‌کند؟ در حالي که در داستان‌هاي به قول تو آپارتماني همه‌ي اتفاقات بين يک زن و شوهر رخ مي‌دهد يا يک ماجراي عاشقانه در کار است يا نهايتن يک درگيري در شهر، خواننده يک دفعه در هر قصه‌ي کتاب با يک اتفاق عجيب رو به رو مي‌شود و حتا با قصه‌اي مواجه مي‌شود که ناگهان پنج تا ماجراي ديگر هم به ماجراي اصلي آن پيوند مي‌خورند. خوب، اين خواننده را با کار درگير مي‌کند ديگر. در شرايطي که او مدام قصه‌هاي معمولي شنيده‌ و انگار ذهن‌اش خسته شده، اين ماجراهاي وهم‌آلود و پيچ در پيچ، اين ماجراهاي خيالي و خرافي و دروغين براي‌‌اش جذاب است.

مي‌گويي پلات‌هاي خاص داستان‌هاي‌ات روي مخاطب تاثير گذاشته؟

نمي‌توانيم همه‌چيز را به پلات محدود کنيم. يک عده از خواننده‌ها هم از نوع لحن و زباني که من به کار مي‌برم خوش‌شان مي‌آيد. عناصر ديگري هم نقش دارند، مثل عنصر تابلوهاي زيبا يا فضاي وهم‌آلود داستان‌ها.

اتفاقن به نظر مي‌رسد که زبان کار تو کمي براي مخاطب عادي سخت باشد. چون واژه‌هاي ناآشنا زياد دارد. خواننده بايد با آن کلنجار برود تا بتواند ارتباط برقرار کند.

تجربه‌اش را داشته‌اي که بروي به يک شهر ترک‌نشين يا کردنشين يا جايي که گيلکي‌ها هستند؟ دو ساعت اول سرت درد مي‌گيرد اما بعد کم‌کم حتا کردي يا ترکي را مي‌فهمي. بين اين سه کتاب «قدم به‌خير...» سخت‌ترين زبان را داشت. من خواننده‌هاي فراواني ديدم که مي‌گفتند در صفحات اول اين کتاب اذيت شديم اما بعد وقتي کار را تمام کرديم ديديم به اين لهجه و زبان عادت کرده‌ايم. زبان داستان‌ها شايد فقط در ابتدا کمي خواننده را آزار دهد اما بعد براي او آشنا مي‌شود. کشور ما ايران بزرگ است با زبان فارسي، و همه‌ي ما در خدمت زبان فارسي هستيم. من هم دربست در اختيار زبان فارسي‌ام اما به گمان من با اين ريتمي که پيش مي‌رويم فارسي دچار توقف مي‌شود. مثل يک مانداب. ما بايد يک سري کلماتي را که قبلن استفاده مي‌کرده‌ايم و حالا به دلايلي مهجور مانده‌اند دوباره جذب کنيم. بعضي از اين کلمات به درد فارسي مي‌خورد. ما از زبان خودمان دور شده‌ايم و به کلمات راديو و تلويزيوني و روزنامه‌اي عادت کرده‌ايم.

نوع زبان تو هم براي من جالب بود. اين زبان زباني نيست که گويش‌ور حقيقي و بيروني داشته باشد. با آن‌که شبيه زبان ديلمي‌ست حتا ديلمي هم نيست. زبان خاص خودت است.

من روي اين زبان بسيار کار کرده‌ام. حاصل يک تلاش دوازده سيزده ساله است. اين زبان نه فارسي‌ست نه ديلمي. زبان سومي‌ست که من به دست آورده‌ام. نمي‌دانم چه‌قدر موفق بوده‌ام اما خوشحال‌ام که اين تلاش را کرده‌ام.

قبول داري زباني که ساخته‌اي در ترجمه از بين مي‌رود؟

آره، اين زبان از بين مي‌رود.

خوب اين به کار لطمه نمي‌زند؟ چون در کارهاي تو زبان عنصر مهمي‌‌ست.

بله، براي خواننده‌ي فارسي‌زبان عنصر مهمي‌ست و باعث مي‌شود با کار ارتباط بگيرد و لذت ببرد. در ترجمه اين اتفاق نمي‌افتد، اما آيا در ترجمه آن وهمي که من در داستان‌هاي‌ام به آن پرداخته‌ام هم از بين مي‌رود؟ آيا قصه‌ي اصلي پنهان در داستان‌ها از بين مي‌رود؟ يکي از عناصر کم مي‌شود اما به کليت کار لطمه نمي‌خورد.

خيلي‌ها از داستان‌هاي تو به‌عنوان داستان‌هاي اقليمي نام مي‌برند، اما به گمان من آثارت اصلن ارزش اقليمي ندارند، يا اگر دارند، در مقابل ارزش‌هاي تکنيکي و داستاني آن‌ها بسيار کم‌رنگ است. داستان‌هاي تو سرشارند از خرافه و تخيل. نمي‌توان اين داستان‌ها را اقليمي دانست و براي‌شان ارزش جامعه‌شناختي يا فولکورشناسي قائل شد.

کاش اين‌ها کاري در زمينه‌ي فرهنگ مردم بود اما نيست. شما يک جمله را به من مي‌گويي، من اين جمله را تا به نفر بعدي بگويم تحريف‌اش مي‌کنم. حتا عکس به‌نوعي تحريف است. دوربين‌هاي امروز در وايدترين شکل هم نمي‌تواند زاويه‌ي کامل نگاه ما را بگيرد. من حتا اگر از يک روستاي واقعي نوشته باشم، درواقع تحريف آن روستا را نوشته‌ام.هيچ‌وقت جرات نمي‌کنم قصه‌هاي اين سه تا مجموعه را به ميلکي‌ها نشان بدهم چون اصلن باور نمي‌کنند که اين‌ها خودشان باشند! من به کساني که قضاوت اقليمي درباره‌ي کارهاي من دارند فقط مي‌توانم بگويم قصه را نخوانده‌‌ايد دوست عزيز! و تفاوت قصه با تحقيق‌ را نمي‌دانيد.

مرگ و مير و کوچ اهالي که در مجموعه‌هاي قبلي تو هم ديده مي‌شد در «عروس بيد» بسيار پررنگ‌تر است. در اکثر داستان‌ها روايتي از مرگ يا کوچ يکي از اهالي ميلک را مي‌خوانيم و در «پير بي‌بي،» آخرين داستان کتاب، مي‌بينيم که ميلک ديگر تقريبن خالي از سکنه شده. از اين‌کار قصدي داشتي و آيا منظورت اين بود که داستان‌هاي ميلک تمام شدند؟

خوب چيزي را گرفته‌اي. اما تمام تلاش داستان‌هاي ميلک اين بود که ميلک ـ ميلکي که درواقعيت داشت مي‌مرد ـ نميرد و حداقل در دنياي داستان بماند. من هم فکر مي‌کردم داستان‌هاي ميلک تمام شده اما اين‌طور نيست. اين دو طرح را ببين (پوشه‌هايي را روي ميز نشان مي‌دهد). طرح دو رمان هستند. يکي‌اش در خود ميلک مي‌گذرد و ديگري درباره‌ي ميلکي‌هايي‌ست که به قزوين آمده‌اند. طرح يک سه‌گانه را هم در ذهن دارم که درباره‌ي ميلکي‌هايي‌ست که به تهران کوچ کرده‌اند. اگر صد بار من را بکشند، قطعه‌قطعه‌ام بکنند، آتش‌ام بزنند، باور کن از توي آن آتش باز يکي درمي‌آيد و مي‌گويد ميلک! تمام خواب‌هاي‌ام درباره‌ي ميلک است. همه‌چيز من ميلک است.

 از سپيده‌دمان آغاز حيات انسان بر روي کره‌ي زمين، در گوشه‌اي ناچيز از کائنات لايتناهي، بنيادي‌ترين پرسشي که بشر در پيش رو داشته است پرسش درباره‌ي اسرار وجود خود و جهان است. مردمان خردمند هر روزگار، به فراخور عقايد، انديشه‌ها، و گسترد‌ه‌گي دانش خود، کوشيده‌اند به اين معما پاسخ دهند. شاعران و فيلسوفان، نسل در نسل، ظهور کرده‌اند و تلاش داشته‌اند بتوانند نوري به تاريکي‌هاي شناخت ما از ماده و آگاهي بتابانند، اما يا به کلي به خطا رفته‌اند، و يا نهايتن به اين نتيجه رسيده‌اند که «اسرار ازل را نه تو داني و نه من/ وين حرف معما نه تو خواني و نه من.» با پيش‌رفت‌هاي تکنولوژيک خارق‌العاده‌اي که از نيمه‌ي دوم قرن بيستم به بعد اتفاق افتاد اميد به درک ناشناخته‌هاي انسان و طبيعت پررنگ‌تر شد. در عصر جديد، ديگر حدس و گمان و سخن گفتن بي‌پايه از آن‌چه تصور مي‌شود واقعيت است ارزش خود را از دست داده است و هر نظريه‌ي علمي تنها با دلايل متقني که درستي آن را به اثبات برساند اعتبار مي‌يابد. اين چون‌اين است که تحقيقات جديد انسان براي شناخت جهان پيرامون خود کاملن بر ابزارها و مشاهدات علمي متکي‌ست، و در اين زمينه‌ سرمايه‌گذاري هنگفتي انجام شده و مي‌شود. يافتن پاسخ براي معماي حيات آن‌قدر براي انسان واجد اهميت است که در راه رسيدن به آن از هيچ هزينه‌ي مادي و معنوي دريغ ندارد. از جمله، تنها ميلياردها دلار در مرکز سرن سرمايه‌گذاري شده تا شايد بتوان با رسيدن به شناختي از ذرات زير - اتمي به اطلاعات بيش‌تري درباره‌ي منشا حيات پي برد.

- آقاي محمدي، جنگ درون‌مايه‌ي اصلي مجموعه‌ي «انجيرهاي سرخ مزار» و رمان کوتاه «از ياد رفتن» بود. در مجموعه‌ي جديدتان، «تو هيچ گپ نزن،» هم با تعداد زيادي داستان مواجه‌ايم که درباره‌ي جنگ هستند، درواقع، هفت داستان از نه داستان مجموعه. فکر نمي‌کنيد اين‌که در همه‌ي آثارتان با پلا‌ت‌هاي مختلف به يک موضوع واحد مي‌پردازيد مخاطب را اشباع کند و از تاثيرگذاري داستان‌ها بکاهد؟

من فکر مي‌کنم هنوز هم مي‌توانم از جنگ بنويسم، منتها در اين کتاب سعي کردم بيش‌تر به حواشي جنگ بپردازم تا خود مساله‌ي جنگ و درگيري مستقيم. اين حاشيه‌ها جا براي پرداخت دارد و براي مخاطب هم از خود جنگ جذاب‌تر است. در «انجيرها...» داستان‌ها در بحبوحه‌ي جنگ بود، اما داستان‌هاي اين مجموعه به حاشيه‌ي جنگ پرداخته‌اند. مثلن، داستان «کبک مست،» يا داستان «هشت نفر بوديم ما که پاي نداشتيم.» درست است سلاح هم مي‌بينيم، حتا شليک هم صورت مي‌گيرد، اما مسائلي که شخصيت‌ها با آن‌ها درگير هستند مسائل حاشيه‌اي جنگ هست، عواقب جنگ در جامعه‌ي افغانستان. گمان مي‌کنم جامعه‌ي افغانستان، و لااقل داستان‌نويسان افغانستان، در سال‌هاي آينده رو بياورند به اين نوع ادبيات و نگاه به جنگ. هنوزهم جاي دارد که از جنگ بنويسيم. من اين راه را ادامه خواهم داد، اما در حال حرکت به حاشيه‌ي جنگ هستم.

- من با شما مخالف‌ام. در «تو هيچ گپ نزن» فقط در داستان «کبک مست» به‌طور مستقيم به جنگ نپرداخته‌ايد و بدون شليک حتا يک گلوله خيلي خوب مصائب جنگ را نشان داده‌ايد. داستان «هشت نفر...» در بطن جنگ مي‌گذارد. کاراکترهاي آن هم سربازند. شما بر چه پايه‌اي مي‌گوييد اين داستان به حاشيه‌ي جنگ مي‌پردازد؟

صحنه صحنه‌ي جنگ است، سرباز هم وجود دارد، اما مساله‌اي که اين سربازها با آن درگير هستند مسائل حاشيه‌اي جنگ است. دغدغه‌ي اين سربازها چيست؟ آيا خود جنگ است؟

- اگر دغدغه‌اي غير از جنگ هم دارند، به‌واسطه‌ي حضورشان در بطن جنگ است. چنان‌چه سربازها در خانه‌شان بودند که آن مسائل را نداشتند. پس نمي‌شود گفت حاشيه‌ي جنگ است.

حاشيه را از اين لحاظ مي‌گويم که داستان به عواقب جنگ، مسائل ناشي از جنگ مي‌پرازد، ولو اين‌که سرباز مسلح است، در سنگر است. مساله و دغدغه‌ي سرباز جنگ و نيروي مقابل نيست. دغدغه‌اش چيز ديگري است که جنگ به او تحميل کرده است. مساله‌ي جنسيت است. يا زن داستان تو هيچ گپ نزن در حاشيه‌ي جنگ بوده و بعد کشانده شده به خود جنگ. من سعي دارم از متن جنگ فاصله بگيرم. اين موضوع در کارهاي بعدي‌ام نمود بيش‌تري خواهد داشت.

- چرا از جنگ جلوتر نيامديد؟ همه‌ي داستان‌هاي‌تان در زمان جنگ‌هاي داخلي و خشونت‌هاي طالبان مي‌گذرد و به زمان پس از طالبان نپرداخته‌ايد.

من نمي‌توانم از دغدغه‌ي ذهني‌ام بگريزم. دغدغه‌ي من اين است و مسائل امروز افغانستان هم به اين جنگ‌ها ربط پيدا مي‌کند. اگر بخواهيم به مساله‌ي امروز نگاهي بکنيم و دلايل‌اش را کالبدشکافي کنيم، ناچار هستيم اين جنگ را واکاوي کنيم. امروز جامعه‌ي افغانستان با مسائلي درگير است که از جنگ ناشي شده. ديگر اين‌که براي حل اين مسائل بايد جنگ قوميتي و مذهبي و نژادي که در افغانستان بود بررسي شود. در ادبيات افغانستان کم‌تر به اين مسائل پرداخته شده، واگر پرداخته شده، يا خيلي مستقيم بوده يا بسيار شعاري، و به لحاظ ادبيت متن ارزش چنداني نداشته است. ادبيات داستاني مي‌تواند به‌گونه‌اي عميق‌تر به اين مسائل بپردازد و آن‌ها را به مردم نشان بدهد تا به آن‌ها بينديشند. فکر بکنند چرا چون‌اين اتفاقاتي افتاده است. من هم در بطن جنگ بوده‌ام و هم از جنگ فاصله داشته‌ام. به هم‌اين دليل، مي‌توانم به جنگ افغانستان با ديد بازتري نگاه کنم. اکثر نويسنده‌هايي که در بحبوبه‌ي جنگ بوده‌اند يک جانبه نگاه کرده‌اند، يا شعاري. به قول معروف، يا مسلمان بوده‌اند يا کمونيست، يا طالب و مجاهد بوده‌اند يا ضدطالب. هيچ‌وقت به اين جنگ بي‌طرفانه نگاه نشده بود. نويسنده‌گان جديد افغانستان تلاش کرده‌اند که نگاه بي‌طرفانه را وارد ادبيات افغانستان بکنند، نمونه‌اش آصف سلطان‌زاده، حيدر بيگي، و جواد خاوري هستند. اين دوستان توانستند نگاهي بي‌طرفانه داشته باشند و در ادبيات هم آثارشان مقبول افتاده و با استقبال مواجه شده است. فضا و جهان ذهني من هنوز با زنده‌گي عادي در افغانستان انس نگرفته. طبعن هر نويسنده‌اي بايد از مسائلي بنويسد که در ذهن‌اش ته‌نشين شده‌اند و با آن‌ها زندگي کرده است. من با مسائل و زنده‌گي جديد افغانستان زنده‌گي نکرده‌ام تا بتوانم از آن‌ها چيزي بنويسم.

طبعن وقتي يک نويسنده نگاه‌اش را به يک مساله‌ي خاص معطوف مي‌‌کند ناچار از بعضي مسائل ديگر غافل مي‌شود. اين اتفاق در داستان‌هاي من هم افتاده و، هم‌آن‌طور که خودتان اشاره کرديد، بيش‌تر مسائل جنگ برجسته شده و کم‌تر مسائل زنده‌گي روزمره‌ي افغانستان، اما خوب من اعتقاد دارم که در سي سال گذشته زندگي روزمره‌ي افغنستان جنگ بوده است!

عقيده دارم اگر بخواهم جهاني بشوم، بايد با هم‌اين زبان جهاني بشوم. خالد حسيني يا عتيق رحيمي با زبان فارسي جهاني نشدند با زبان انگليسي و فرانسوي شدند، يا اين‌طور بگويم که انگليسي و فرانسوي اين دو تن را جهاني ساخت. من دوست دارم اگر هم جهاني شدم، با زبان فارسي بشوم. زبان مادري من فارسي‌ست و من دغدغه‌ي اين زبان را دارم، چه در افغانستان، چه در ايران، و نمي‌توانم دغدغه‌ي خود را رها کنم. اگر من بيايم به انگليسي بنويسم، شايد نتوانم اين مسائل را مطرح کنم. آن‌چه من بيان مي‌کنم با زبان فارسي و دغدغه‌ي مردم افغانستان است. اگر به زبان ديگري بنويسم، دغدغه‌هاي ديگري مطرح مي‌شود. خالد حسيني جنبه‌هايي از افغانستان را نشان داده که متفاوت از جنبه‌هايي‌ست که من نشان داده‌ام. دغدغه‌هاي عتيق رحيمي به دغدغه‌هاي من نزديک‌تر است، اما خوب او به زبان فرانسه مي‌نويسد. حتا من شنيده‌ام ايشان گفته من اهل افغانستان نيستم و فرانسوي هستم. با اين حال، هنوز از افغانستان مي‌نويسد چرا که مخاطب جهاني به افغانستان نظر دارد.

- من از اسم کتاب هم خيلي خوش‌ام آمد. اين نام، علاوه بر اين‌که نام يکي از داستان‌هاي کتاب است، محتواي کل کتاب را شامل مي‌شود. سپيدخواني دارد. «تو هيچ گپ نزن» سرنوشت انسان افغان، و به‌خصوص زن افغان، را نشان مي‌دهد که هميشه محکوم بوده سکوت کند و حرف نزند.

اين نام اگر با فضاي داستان‌ها سنجيده شود، حرف شما را تاييد مي‌کند. البته اين نام دومي بود که براي مجموعه انتخاب کردم! اول نام «هشت نفر بوديم ما که پاي نداشتيم» را روي کتاب گذاشته بودم، اما طولاني‌ بود و به ذهن مخاطب ماندگار نبود. ناشر هم پيش‌نهاد کرد اسم عوض شود. اين شد که «تو هيچ گپ نزن» را انتخاب کردم که گزينه‌ي دوم‌ام بود.

- نثر شما اولين نکته‌اي است که توجه خواننده را به خود جلب مي‌کند. اين نثر پر است از لغات و عبارات افغاني. به‌طوري که خواننده مجبور است براي پيدا کردن معاني واژه‌ها مدام به لغت‌نامه‌ي انتهاي کتاب مراجعه کند. خاطرم هست در گفت‌وگويي که دو سال پيش با شما داشتم گفتيد که تلاش داريد به سمتي برويد که معناي لغات افغاني در خود متن مشخص باشد و خواننده کم‌تر نياز پيدا کند که به جست‌وجوي معناي لغت بپردازد. با وجود اين، حجم لغات‌نامه‌ي «تو هيچ گپ نزن» بسيار بيش‌تر از هر دو کتاب قبلي‌‌ست.

من هنوز هم هم‌آن تلاش را دارم، اين‌که موفق بوده‌ام يا نه حرف ديگري است. «تو هيچ گپ نزن» را پيش از چاپ، بدون واژه‌نامه، به دوستان ايراني دادم که بخوانند. کساني بودند که انجيرها را خوانده بودند. خوش‌بختانه، با زبان مشکلي نداشتند و بدون واژه‌نامه هم با داستان‌ها ارتباط برقرار کرده بودند. در ادبيات و خصوصن ادبيات داستاني ديگر واژه رکن اصلي نيست. نمي‌توانيم بگوييم که چون خواننده معناي اين واژه را نفهميد معني کل اثر را نخواهد فهميد. جمله و حتا فراتر از آن متن اهميت دارد و اين‌که آيا خواننده در کليت متن مفهوم و فضا را مي‌گيرد يا نه. اين دست من را باز گذاشته که در فکر اين نباشم واژه‌اي را که به کار مي‌برم شايد مخاطب ايراني يا مخاطب غيرافغانستاني يا حتا افغانستاني ـ چرا که حوزه‌هاي جغرافيايي افغانستان هم متفاوت است ـ نفهمد. در کتاب تازه‌ام، که به ناشر سپرده‌ام، روي‌کرد جديدي به زبان دارم. زبان از ياد رفتن با زبان انجيرها تفاوت داشت، زبان انجيرها با تو هيچ گپ نزن خيلي نزديکي دارد ـ چون هر دو داستان کوتاه هستند، - اما کار بعدي با کارهاي قبلي متفاوت است. ديگر اين‌که، من  زبان هر داستاني را با توجه به محتوا و شخصيت‌هاي‌اش انتخاب مي‌کنم. اين براي من خيلي مهم است. دغدغه‌ي من اين زبان است. با هم‌آن زباني که فکر مي‌کنم مي‌نويسم. اگر بخواهم به زبان ديگري بنويسم، فکر نکنم حتا بتوانم بنويسم.