«محسن حکيم‌معاني» و من خدمت سربازي‌مان را در مکان‌هاي مشابهي گذرانده‌ايم: ابتدا در پادگان آموزشي ولي‌عصر اردکان (در يزد) و سپس در پادگان‌هاي پدافند هوافضاي سپاه (در تهران)، البته با يک فاصله‌ي هشت، نه ساله! اين را هم‌آن ابتدا که «ارواح مرطوب جنگلي» را دست گرفتم و داستان اول آن، «هميشه سرباز،» را خواندم فهميدم. بعد که حکيم‌معاني را ديدم و با او درباره‌ي کتاب‌اش گفت‌وگو کردم، در حاشيه، از خاطرات سربازي و آدم‌هاي مشترکي که مي‌شناختيم هم سخن گفتيم. بعضي‌ها بازنشسته شده بودند و بعضي‌ها در زمان سربازي من ترفيع درجه گرفته بودند. مثلن، «حافظي» ـ که محسن گفت ماجراي داستان «مرگ را بنگر» را از او شنيده است ـ از افسري جز به افسري ارشد رسيده بود و شده بود «سرگرد حافظي.» ديگر هم فرمانده‌ي گروهان نبود و مسئوليت تربيت بدني پادگان را به عهده داشت. خلاصه، اين‌که مطالعه‌ي اولين کتاب داستان «محسن حکيم‌معاني» براي من از دو جهت لذت‌بخش بود، اول خواندن داستان‌ها و ديگر يادآوري خاطره‌هاي آن پادگان تک‌افتاده در دل کوير. 

 محسن حکيم‌معاني را همه به‌عنوان روزنامه‌نگار مي‌شناسند اما او سال‌هاست که داستان مي‌نويسد، به گفته‌ي خودش: پانزده سال. در اين سال‌ها او نوشته اما منتشر نکرده و حالا احساس کرده است که بايد از شر اين داستان‌هاي منتشرنشده خلاص شود تا بتواند با خيال آسوده‌تري روي طرح‌هايي که در دست نوشتن دارد تمرکز کند. حاصل اين فکر چاپ مجموعه‌داستان «ارواح مرطوب جنگلي»ست که در سي و چهار ساله‌گي نويسنده منتشر شده و سيزده داستان کوتاه دارد. اين داستان‌ها از لحاظ سبک نوشتن، فرم، درون‌مايه‌ و پلا‌ت‌، و حتا ضعف و قدرت، با هم اختلاف زيادي دارند و به‌خوبي مي‌شود فهميد که حاصل دوره‌هاي مختلفي هستند. مجموعه هم داستان‌هاي خوب دارد، مثل «هميشه سرباز،» «قلعه» و «ارواح مرطوب جنگلي،» و هم داستان‌هاي خيلي ضعيف، مثل‌ «مرگ مولف و مولفه و تاليف» و «ابرهاي صورتي بر زمينه‌ي سياه.» به‌طور کلي، محسن حکيم‌معاني ظاهرن خيلي علاقه داشته که درو‌ن‌مايه‌هاي ارزش‌مندي را در پس اتفاقات لايه‌ي بيروني داستان‌ها بگنجاند، اما به نظر من گاهي اوقات نشانه‌ها کافي نبوده‌اند و گاهي اوقات بسيار واضح و مشخص. اين است که بعضي داستان‌ها کليشه‌اي شده‌اند و بعضي‌ها آن‌قدر ابهام دارند که خواننده موفق نمي‌شود به سطوح ديگر روايت راه پيدا کند.

حکيم‌معاني آن‌جا که واقع‌گرايي را کنار مي‌گذارد موفق‌تر است. مثلن، در داستان‌هاي «ارواح مرطوب جنگلي،» «عصا،» و «خروس‌هاي گم‌شده‌ي باباحبيب.» داستان‌هاي غيررئاليستي او لايه‌هاي معناشناختي و عدم‌تعيني دارند که به‌هيچ‌عنوان در داستان‌هاي رئاليستي نويسنده ديده نمي‌شود. داستان‌هاي غيررئال، بيش و کم، گفتمان‌هاي گوناگوني را بازآفريني مي‌کنند، در حالي که داستان‌هاي واقع‌گرا معمولن داستان‌هايي هستند که نشانه‌هاي آشنايي‌زدا که به آن‌ها تشخص و ارزش ببخشد ندارند و در به‌ترين حالت بازآفريني ناموفق نمونه‌هاي معروف مشابه‌شان در تاريخ ادبيات هستند. حکيم‌معاني نتوانسته به زبان و يک فرم مناسب و شناسنامه‌دار دست يابد.

هم‌آن‌طور که اشاره کردم، داستان‌هاي «ارواح مرطوب جنگلي» غالبن متعلق به سال‌هايي هستند که نويسنده‌شان جوان‌تر و خام‌دست‌تر بوده. اين است که نبايد آن‌‌ها را مبناي قضاوت قرار داد. بايد منتظر ماند تا داستان‌هاي کوتاه جديدتر و نيز رمان‌هاي حکيم‌معاني منتشر شوند و آن‌گاه به بررسي دقيق‌تر فراز و فرودهاي او در کار نوشتن پرداخت.

بدون آن‌که قصد يکي به نعل و يکي به ميخ کوبيدن داشته باشم، بايد بگويم که داستان‌هاي کتاب، در هم‌اين شکل فعلي، هم براي مخاطب عادي جذابيت دارند و مي‌توانند چند ساعت لذت‌بخش را براي او به ارمغان بياورند.

«ارواح مرطوب جنگلي» را نشر «ققنوس» با قيمت ۱۹۰۰ تومان به بازار فرستاده است. گفت‌وگوي من و محسن حکيم‌معاني درباره‌ي اين مجموعه‌داستان به‌زودي در سايت «هزار کتاب» منتشر خواهد شد. در اين‌ گفت‌وگو مفصل‌تر به مباحث مطرح‌شده در اين يادداشت پرداخته شده است.

در آخرين ماه‌هاي سال گذشته، نشر «آموت» کتاب جديد دوست عزيز من «يوسف علي‌خاني» را به بازار فرستاد که «عروس بيد» نام دارد و شامل ۱۰ داستان کوتاه است. در هم‌اين ابتداي يادداشت، بايد بگويم که «عروس بيد» يکي از به‌ترين مجموعه‌داستان‌هاي ايراني بود که پارسال خواندم. «عروس بيد» در ادامه‌ي داستان‌هاي مجموعه‌هاي قبلي نويسنده، يعني «قدم‌ به خير مادربزرگ من بود» (۱۳۸۲) و «اژدهاکشان،» (۱۳۸۶) نوشته شده و مي‌توان گفت سه کتاب اخير به‌نوعي يک تريلوژي را شکل مي‌دهند، تريلوژي‌اي که در روستاي خرافه‌زده‌ و وهم‌آلود «ميلک» مي‌گذرد. جالب اين‌جاست که انگار مخاطبان هم از داستان‌هاي ـ به اصطلاح ـ «آپارتماني» دل‌زده‌اند و فضاهاي اين‌چون‌ايني را بيش‌تر دوست مي‌دارند. در حالي که اکثر مجموعه‌داستان‌هاي سال‌هاي اخير در چاپ اول در جا زده‌اند، و يا به زحمت تجديدچاپ شده‌اند، کارهاي يوسف علي‌خاني از استقبال خوبي برخوردار بوده و «اژدهاکشان» به چاپ چهارم و «قدم به خير» به چاپ سوم رسيده است.

در هر داستان «عروس بيد» ما با ماجرايي مربوط به يکي از اهالي ميلک مواجه مي‌شويم. اين ماجراها رنگ و بويي از خيال و وهم دارند و در عين آن‌که فراواقعي به نظر مي‌رسند عريان‌ترين واقعيات زنده‌گي گروهي از مردم يک منطقه‌ي دورافتاده را به نمايش مي‌گذارند. خرافات مهم‌ترين عنصر شکل‌دهنده‌ي اين داستان‌هاست. مردم ميلک باورها و آيين‌هايي خرافي دارند که به شدت به آن‌ها پاي‌بندند. بعضي چيزها را مقدس و بعضي را نحس مي‌دانند. به امام‌زاده‌اي که در روستاي کوچک‌شان واقع است نيز احترام خاصي مي‌گذارند و به او معجزات و قدرت‌هاي خاصي نسبت مي‌دهند. اين امام‌زاده در اکثر داستان‌ها نقش ايفا مي‌کند، گاه يک مکان بسيار مهم براي رخ‌دادن پلات داستان است و گاه کارکردي بنيادي‌تر از يک مکان صرف دارد. هم‌اين خرافات هستند که اتمسفر ويژه‌ي داستان‌هاي يوسف علي‌خاني را شکل داده‌اند. اين داستان‌ها غالبن المان‌هاي فراواقعي، مانند آن‌چه در داستان‌هاي رئاليسم جادويي امريکاي لاتين مي‌بينيم، ندارند. با اين حال، بر اثر تسلط فضاي خرافه و باورهاي غيرواقعي، پس‌زمينه‌اي از وهم و خيال مي‌گيرند و خواننده را بين واقعيت و دروغ در نوسان نگه مي‌دارند. داستان‌هاي «پنجه،» «رتيل،» و «جان‌قربان» از به‌ترين نمونه‌هاي اين نوع روي‌کرد هستند. در اين داستان‌ها کسي با ملحفه به آسمان نمي‌رود و زنده‌گي جريان طبيعي خودش را طي مي‌کند. اين تصورات غيرواقعي ميلکي‌هاست که يک اتفاق طبيعي را از جادويي‌ترين و دورترين جنبه‌ي ممکن تفسير مي‌کند. مثلن، در داستان «جان قربان» سقوط طبيعي جان‌قربان، که بر اثر بي‌احتياطي‌اش در بالارفتن از درخت توت براي چيدن برگ‌هاي آن رخ داده، به مقدس بودن درخت و انتقام اما‌م‌زاده از کسي که حرمت درخت نظرکرده را حفظ نمي‌کند ربط داده مي‌شود. فقط خود داستان «عروس بيد» است که کاملن ماوراطبيعي‌ست و مي‌توان آن‌را در رديف داستان‌هاي رئاليسم جادويي قرار داد.

بسياري از کساني که درباره‌ي داستان‌هاي يوسف علي‌خاني نوشته‌اند از اين داستان‌ها به‌عنوان داستان‌هاي اقليمي نام برده‌اند، اما به گمان من آن‌ها کاملن به خطا رفته‌اند. آثار علي‌خاني ارزش اقليمي ندارند يا اگر دارند، اين ارزش در مقابل ارزش‌هاي تکنيکي و داستاني آن‌ها بسيار کم‌رنگ است. ميلک ـ با اين‌که نام يک روستاي واقعي در نزديکي قروين است ـ يک شهر خيالي‌ست، ناکجاآباد است. وقايعي که در آن مي‌گذرند هم سرشارند از تخيلات نويسنده. پس نمي‌توان اين داستان‌ها را اقليمي دانست و براي‌شان ارزش جامعه‌شناختي يا فولکلوريک قائل شد. حتا زبان اين داستان‌ها يک زبان جعلي‌ست که نويسنده با استفاده از زبان ويژه‌ي آن منطقه آفريده و زباني‌ نيست که گويش‌ور واقعي و بيروني داشته باشد.

مرگ و مير و کوچ اهالي روستا که در «قدم به خير...» و «اژدهاکشان» هم ديده مي‌شد در «عروس بيد» بسيار بيش‌تر است. در اکثر داستان‌ها روايتي از مرگ يا کوچ يکي از اهالي ميلک را شاهد هستيم و در «پير بي‌بي،» آخرين داستان کتاب، مي‌بينيم که ميلک ديگر تقريبن خالي از سکنه شده است. البته نگران نباشيد! قرار نيست داستان‌هاي ميلکي‌ها تمام شود. آن‌طور که يوسف به من گفت، داستان‌هاي بعدي او به سرگذشت ميلکي‌هايي که به قزوين و تهران کوچ کرده‌اند خواهد پرداخت!

داستان‌هاي يوسف علي‌خاني من را به ياد داستان‌هاي زنده‌نام «غلام‌حسين ساعدي» و آن شاه‌کار بي‌بديل‌اش «عزاداران بيل» مي‌اندازد. اميدوارم روزي يوسف بتواند کتابي بنويسد که تا اين پايه ماندگار، خواندني و بي‌نقص باشد.

درباره‌ي مجموعه‌داستان «عروس بيد» گفت‌وگويي با «يوسف علي‌خاني» انجام داده‌ام که پس از تعطيلات نوروزي در روزنامه‌ي بهار منتشر خواهد شد. در اين گفت‌وگو جزيي‌تر به مسائل مطرح‌شده در يادداشت حاضر پرداخته شده است.

يزدگرد سوم آخرين پادشاه ساساني بود. او در سال ۶۳۲ ميلادي بر اريکه‌ي قدرت نشست و ديهيم فرمان‌روايي ايران‌زمين را بر سر گذاشت. هرچند دولت او دولت مستعجل نبود اما بخت‌ ياري‌اش نکرد و گرفتار حمله‌ي اعراب شد. او در اين جنگ شکست سختي خورد و، آن‌چون‌آن‌ که تاريخ گواهي مي‌دهد، در نزديکي مرو به آسيايي پناه برد و آن‌جا آسيابان براي تصاحب جامه‌ها و جواهرات‌اش او را کشت. در نظر اول، شايد اين اتفاق بار دراماتيک چنداني نداشته باشد. به نظر مي‌آيد خيلي سخت است که بتوان از دل اين ماجراي تاريخي يک اثر ادبي ماندگار بيرون کشيد، اما اين کاري‌ست که «بهرام بيضايي» انجام داده و موفق شده است يزدگرد سوم را از اعماق تاريخ به صفحات کتاب، صحنه‌ي تئاتر و سکانس‌هاي سينما بکشاند و تحسين چند نسل از علاقه‌مندان هنرهاي نمايشي و فرهنگ‌دوستان را برانگيزد.

«مرگ يزدگرد،» که نمايش‌نامه‌اي تک‌پرده‌اي‌ست، از لحظه‌اي مي‌آغازد که جسد شاه بر ميانه‌ي آسيا افتاده است و آسيابان، هم‌سر و دختر او و نيز چند تن از کارگزاران و نزديکان يزدگرد دور پيکرش ايستاده‌اند. اين کارگزاران سردار، موبد، سرکرده و سرباز هستند و از وابسته‌گان و قدرت‌منداني‌اند که پادشاه را در آخرين گريز هم‌راهي مي‌کرده‌اند. آن‌ها در ميانه‌ي راه يزدگرد را گم مي‌کنند و زماني به آسيا مي‌رسند که پيکر خونين آخرين فرمان‌رواي ساساني در ميان تاريکي و نموري ساختمان نيمه‌ويران آسيا از هراس چيره‌گي تازيان و فرجام نامشخص خود رها شده است. سردار و موبد در هم‌آن مکان به محاکمه‌ي آسيابان و خانواده‌اش مي‌نشينند تا سپس با خيالي آسوده آن‌ها را به پادافره‌ي قتل يزدگرد به چوبه‌ي دار و تنور داغ بسپارند.

آسيابان و خانواده‌اش منکر قتل يزدگرد مي‌شوند و بر بي‌گناهي خود اصرار دارند، طوري که موبد و سردار را نيز به شک و ترديد مي‌اندازند. سرتاسر نمايش‌نامه روايت آسيابان و زن و دختر او از ماجراي حضور شاه در خانه‌ي‌شان و نحوه‌ي مرگ اوست. آن‌چه اين واقعه‌ي تاريخي را دراماتيزه کرده و آن را تا سطح يک شاه‌کار بالا برده عدم قطعيتي‌ست که در پلات اثر وجود دارد. روايت‌ها متناقض و متفاوت‌اند و هر دم حقيقتي را دروغ مي‌انگارند و دروغي را حقيقت مي‌نمايانند. آسيابان، زن، و دختر چندين و چند بار داستان را تغيير مي‌دهند و روايتي تازه ارائه مي‌کنند. اين روايت‌ها نه تنها موبد و سردار که خواننده‌گان را هم به نتيجه‌ي قطعي و حقيقت محض ره‌نمون نمي‌شوند، و اين نه تنها يک ويژه‌گي فرمي مدرن و ستودني‌ست که درون‌مايه‌ي ناب و تفکربرانگيز اثر را نيز در خود مستتر دارد. اگر بخواهم از داستان‌هاي خارجي مثال بياورم، مي‌توانم بگويم که شگرد «مرگ يزدگرد» شباهت فراواني به شگرد داستان معروف «در جنگل،» نوشته‌ي «ريونوسوکه آکوتاگاوا،» دارد. آن داستان هم نمونه‌ي اعلاي چيزي‌ست که «باختين» پلي‌فوني مي‌ناميد.

باري، پلي‌فوني «مرگ يزدگرد،» با توجه به زمينه‌ي تاريخي اين اثر، علاوه بر جذابيت‌هاي روايي، درون‌مايه‌اي فوق‌العاده را نيز پرورانده است. آسيابان و زن و دختر او هر دم بر طبلي مي‌کوبند. گاه مدعي مي‌شوند که يزدگرد خودکشي کرده، گاه مي‌گويند که او را به فرمان غير قابل سرپيچي خود کشته‌‌اند، سپس او را ريژورزي تصوير مي‌کنند که به ناموس آسيابان دست‌درازي کرده و به مکافات اين گناه نابخشودني مجازات شده، و در پايان اصولن منکر مي‌شوند که جسد متعلق به يزدگرد است و، با انکار گفته‌هاي قبلي‌شان، مي‌گويند که پيکر خون‌آلود کالبد آسيابان است و پادشاه، براي اين‌که از تازيان مخفي بماند، او را کشته و خود به جامه‌ي او در آمده است. همه‌ي اين روايت‌ها با جزيياتي باورپذير مطرح مي‌شوند و مخاطب را به شک مي‌اندازند که کدام‌يک دروغ‌اند و کدام‌يک راست.

در خلال اين روايت‌ها، سرکرده جمله‌اي را به زبان مي‌آورد که بايد آن را شاه‌کليد راه‌يابي به درون‌مايه‌ي اثر دانست. او مي‌گويد: «تاريخ را پيروزشده‌گان مي‌نويسند.» درواقع، مي‌توان عدم تعيني که در پلات «مرگ يزدگرد» ديده مي‌شود را شرحي بر هم‌اين يک جمله دانست. درون‌مايه‌ي اثر تشکيک بر حقيقت است. هيچ حقيقت مطلقي وجود ندارد و مي‌توان هزاران روايت و قرائت از واقعيت داشت. آن‌چه نوع نگاه به يک حقيقت و بازآفريني آن‌را معين مي‌کند، منافعي‌ست که در زمان‌ها و مکان‌هاي مختلف تغيير مي‌کند. تاريخ‌ را پيروزها نوشته‌اند و اگر روزگاري ورق بازگردد، شکست‌خورده‌گان دي‌روز و پيروزان ام‌روز روايتي نو خواهند نوشت و چه بسيار حقيقت‌ها که کتمان يا عيان شوند. نبايد فريب تاريخ را خورد.

«مرگ يزدگرد» را نشر «روشن‌گران و مطالعات زنان» منتشر و در سال‌هاي مختلف تجديد چاپ کرده است. اين اثر براي اولين بار و آخرين بار، از يکم مهر تا بيستم آبان ۱۳۵۸، با نقش‌آفريني «سوسن تسليمي،» «مهدي هاشمي،» «ياسمن آرامي،» «امين تارخ،» «محمود به‌روزيان،» «کريم اکبري،» و «يعقوب شکوري» اجرا شد. در سال ۱۳۶۰ هم نسخه‌ي سينمايي آن با سرمايه‌ي شبکه‌ي دوم صدا و سيماي جمهوري اسلامي ايران ساخته شد که، متاسفانه، به دلايلي ـ از جمله بي‌حجابي بازي‌گران زن ـ به نمايش عمومي درنيامد.

لطفن، مشترک فيد کتابلاگ شويد تا آسان و هميشه مطالب را بخوانيد.

http://www.ketablog.ir/xml/blogs.xml.php