از نوشته‌هاي ريونوسوکه آکوتاگاوا که به فارسي ترجمه شده‌اند من اين‌ها را در کتاب‌خانه‌ام دارم: «پرده‌ي جهنم،» ترجمه‌ي «جلال بايرام» – «نشر نيلوفر،» (۱۳۷۴) «دماغ،» ترجمه‌ي احمد شاملو – نشر «مرواريد،» (۲۵۳۵) داستان کوتاه «کوهستان پاييزي،» چاپ شده در مجموعه‌اي به هم‌اين نام – نشر «نيلا،» (۱۳۸۱) ترجمه‌ي «آرتوش بوداقيان» از داستان ذکرشده با نام «کوه پاييز،» چاپ شده در «داستان‌هاي کوتاه جهان ام‌روز» – نشر «سرواد،» (۱۳۷۸) و دو داستان کوتاه با نام‌هاي «راشومون» و «در جنگل» چاپ شده در مجموعه‌‌ي «ماه عسل آفتابي،» ترجمه‌ي «سيمين دانش‌ور» – نشر «رواق.» (۱۳۶۲)

«دماغ» چهار داستان کوتاه دارد، و به تعبيري سه داستان کوتاه و يک نمايش‌نامه. من به اين دليل خوش‌تر دارم اين نمايش‌نامه را هم «داستان» بنام‌ام که بيش از آن‌که به نوشته‌اي براي تئاتر شباهت داشته باشد به داستاني مي‌ماند که بر اساس ديالوگ نوشته شده است. «دماغ،» «با باد چرخيده،» «سوسانوئو، جنگ‌آور پير،» و «گنج چهارم» نام اين داستان‌ها هستند.

خود «دماغ» از به يادماندني‌ترين داستان‌هايي‌ست که تاکنون خوانده‌ام، داستاني که، به تعبير «ايتالو کالوينو،» تصوير مرکزي قدرت‌مندي دارد. «زنچي» راهب ميان‌سالي‌ست با دماغي بسيار بزرگ: «زائده‌ي درازي که پنج انگشت طول داشت و سر و ته‌اش به يک ميزان کلفت بود و از بالاي لب فوقاني به زير چانه مي‌رسيد. آدم را در نظر اول به اين فکر مي‌انداخت که سوسيسي از ميان صورت راهب سبز شده است.» اين دماغ باعث خجالت و دردسر فراوان زنچي‌ست. سال‌هاي سال حتا براي لحظه‌اي از نظر او دور نشده و راه‌هاي مختلفي را براي کوچک‌کردن آن آزموده است. سرانجام، بخت او مي‌گويد و يکي از دستورالعمل‌ها، که حکيمي چيني آن‌را تجويز کرده، کارگر مي‌افتد. دماغ زنچي کوچک مي‌شود و او زنده‌گي تازه‌اي را مي‌آغازد. پس از چندي مي‌بيند که دماغ متناسب جديد او بيش از دماغ زمخت و مضحک پيشين مورد توجه و تمسخر مردم است. کار تا آن‌جا پيش مي‌رود که زنچي حسابي از دست اين دماغ جديد کلافه مي‌شود و ديگر تحمل آن‌را ندارد. شبي بي‌خوابي به سراغ‌اش مي‌آيد و فردا روز مي‌بيند که دماغ‌اش به شکل سابق بازگشته است، اتفاقي که شادي و رضايت فراوان زنجي را به دنبال دارد. شايد بتوان دو درون‌مايه‌ي پررنگ در اين داستان ديد. نخست، تکيه بر حفظ هويت، و دوم، آن‌چه خود آکوتاگاوا در انتهاي داستان به روشني بيان مي‌کند: «به هنگام شوربختي ديگران همه با ما هم‌دردي مي‌کنند. چون‌اين نيست؟ اما چندان که از ميدان نبرد با زنده‌گي پيروزمند درآمديم و توانستيم بي‌نوايي را به زانو درآوريم و به نوايي برسيم هم‌آن کسان که هم‌دردان روزگار تيره‌بختي ما بوده‌اند در خود احساس تاسفي مي‌کنند و چه بسيار که راهي مي‌جويند تا بار ديگر ما را به بي‌نوايي پيشين بازگردانند.» اين داستان، افزون بر مضامين و درون‌مايه‌هايي که مي‌پروراند، روايتي بسيار جذاب و دل‌نشين دارد و از به ياد ماندني‌ترين داستان‌هاي کوتاه دنياست.