مصطفا جان، اميدوارم صبر گذشتن از اين اتفاق تلخ را داشته باشي. کاش مي‌شد کاري کرد...

داستان کتاب از اين قرار است که حسني «ميره به روستاش» و «مملي» از او مي‌پرسد: «آي حسني کجا بودي؟» و:
حسني مي‌گه پديده             اونجا جاي جديده
عجب آب و هوايي               نه بوق و سر صدايي...
از هر کجاي ايران               پديده داشت يه مهمان
آشپزي داشت خوب و تميز               غذاهايي خوب و لذيذ
هر دفعه تو پديده               يه قسمتش جديده

خلاصه، «هم مملي هم جانعلي، هم مرغ زرد کاکلي، هم کدخدا هم بچه‌ها، هم بره‌ي زنگوله پا» شال و کلاه مي‌کنند و «همگي خوشحال و خندون، ميشن پديده مهمون!»

کتاب فيپا، نام نويسنده، نام تصويرگر و ناشر دارد، يعني بولتن نيست و با مجوز وزارت ارشاد، از راه رسمي و قانوني، منتشر شده است.

خوش‌حال‌ام که شرکت توسعه‌ي بين‌المللي صنعت گردش‌گري، مالک پديده، اولين شرکتي‌ست که متوجه شده در ايران کتاب به هيچ دردي نمي‌خورد جز کشاندن بچه‌ها به رستوران! اگر در آينده‌ي نزديک چشم‌تان به جمال کتاب‌هايي مثل «آليس در چلوکبابي نايب،» «سوپر استار و جوجه اردک زشت،» «شنل قرمزي در اژدهاي طلايي،» «ماجراهاي بوف با تن تن و ميلو» و «خاله سوسکه در آ. اس. پ» افتاد، خيلي تعجب نکنيد!

با وجود اين، هرگز نمي‌توانم دوري طولاني‌مدت از خواندن و نوشتن را تاب بياورم. وقتي از مقابل کتاب‌فروشي مي‌گذرم، يا شب هنگام که ميان قفسه‌هاي کتاب، قفسه‌هايي که دور تا دور اتاق‌ام را در محاصره‌ي خود دارند، روي تخت دراز مي‌کشم، بي‌قرار مي‌شوم، مثل عاشقي که از معشوق جدا افتاده!

فعلن قرار نيست اوضاع به روال سابق برگردد. صادقانه بگويم: من پول درآوردن را به نوشتن ـ که نه نام دارد و نه نان ـ ترجيح مي‌دهم. محال است از ادبيات دل بکنم اما ديگر آن جوان آرمان‌گراي سابق هم نيستم. ادبيات کسب و کار من نيست، فقط يکي از چيزهايي‌ست که زنده‌گي را براي‌ام قابل تحمل مي‌کند. دوست ندارم، مثل خيلي‌هاي ديگر، دل به پول نوشتن ببندم و وابسته‌ي آن باشم. اين‌طوري نه هرگز حسرت خواهم خورد، که ديده‌ام کارکشته‌هاي ترجمه و نوشتن را که مدام در پشيماني‌اند، و نه مجبور مي‌شوم قلم‌ام را به اين ناشر و آن نهاد بفروشم.

باري، با همه‌ي آن‌چه گفتم، آن بي‌قراري که وصف‌اش رفت آزارم مي‌دهد. قصد کرده‌ام باز، هرطور شده، زماني، هرچند اندک، از دل روز بيرون بکشم و خواندن و نوشتن را از سر بگيرم، و از جمله نوشتن در کتابلاگ را.

در مدت خاموشي من و کتابلاگ، به دليل هم‌آن کم‌بود وقت، گاهي ايميلي را بي‌جواب گذاشته‌ام يا عهدي را بي‌وفا. از دوستان‌ام بابت اين اتفاقات عذرخواهي مي‌کنم.

راستي، گرچه خبر چندان تازه‌اي نيست، نشر «فرهنگ کاوش» شماره‌ي جديد «نگره،» فصل‌نامه‌ي تخصصي نقد ادبيات داستاني، را به بازار فرستاده است. در اين شماره من نقدي بر رمان «جانورها» نوشته‌ي «جويس کرول اوتس» نوشته‌ام. اگر گذارتان به کتاب‌فروشي افتاد، بد نيست «نگره» را برداريد و حداقل تورقي بکنيد. در حال حاضر، تنها نشريه‌اي‌ست که به‌طور تخصصي به نقد کتاب مي‌پردازد.  

پروفسور استيون هاوکينگ يکي از مهم‌ترين فيزيک‌دان‌هاي تاريخ است. اين نابغه‌ي انگليسي در ۸ ژانويه ۱۹۴۲، درست در سيصدمين سال‌مرگ گاليله، به دنيا آمد و آن‌چنان بر علم فيزيک تاثير گذاشت که از او با نام انيشتين دوم نام مي‌برند. هاوکينگ مبتلا به نوعي بيماري بسيار نادر و درمان‌ناپذير به نام «اي ال اس» است. به همين دليل، سال‌هاست که روي صندلي چرخ‌دار زنده‌گي مي‌کند و از سخن گفتن و حرکت ناتوان است. او تنها به وسيله‌ي دو انگشت دست چپ خود و به کمک يک سيستم کامپيوتري پيش‌رفته با جهان خارج ارتباط برقرار مي‌کند، اما با همه‌ي اين دشواري‌ها موفق شده است تاثيري شگرف بر تاريخ علم فيزيک بگذارد و بشر را به شناختي کامل از دنياي پيرامون‌ خود يک گام نزديک‌تر کند. نظريه‌ي سياه‌چاله‌هاي او را، در کنار نظريه‌هايي مثل نسبيت انيشتين و جاذبه‌ي نيوتون، از مهم‌ترين نظريه‌هاي تاريخ علم دانسته‌اند.

هاوکينگ در سال‌هاي آغازين دهه‌ي ۱۹۸۰ به فکر نوشتن کتاب مردم‌پسندي درباره‌ي جهان افتاد. او مي‌خواست تصويري روشن و همه‌فهم از هستي و زمان ارائه دهد که براي عامه‌ي مردم قابل درک باشد. دوست داشت کتابي بنويسد که پرفروش باشد و در عين حال هدف اصلي‌اش اين بود که «راه طي شده در راستاي فهم جهان را نشان» بدهد و توضيح دهد که «تا دست‌يابي به يک نظريه‌ي کامل که جهان و هرآن‌چه در آن است را توصيف کند چه فاصله‌اي مي‌تواند وجود داشته باشد.» اين کتاب «تاريخ‌چه‌ي زمان» نام گرفت و موفقيت بي‌نظير آن حتا براي خود هاوکينگ نيز تعجب‌آور بود. «تاريخ‌چه‌ي زمان» خيلي زود به فهرست بست سلرها راه يافت و به زبان‌هاي بسيار زيادي ترجمه شد. اين کتاب را يکي از مهم‌ترين آثار منتشرشده در زمينه‌ي کيهان‌شناسي دانسته‌اند و استقبال از آن چنان زياد بود که امروزه «تاريخ‌چه‌ي زمان» پرفروش‌ترين کتاب تاريخ علم لقب گرفته است. «تاريخ‌چه‌ي زمان،» با نام فرعي «از انفجار بزرگ تا سياه‌چاله‌ها،» با ترجمه‌هاي مختلف به فارسي هم منتشر شده و ترجمه‌ي «محمدرضا محجوب» (شرکت سهامي انتشار) از اين کتاب در سال جاري [۸۸] براي سيزدهمين بار تجديد چاپ شده است، اتفاقي که نشان مي‌دهد علم‌دوستان ايراني هم از قافله‌ي توجه به آثار هاوکينگ عقب نمانده‌اند.

هاوکينگ در «تاريخ‌چه‌ي زمان» توضيح درباره‌ي جهان هستي را از تشريح باورهاي تاريخي آغاز مي‌کند. او ابتدا تصور عاميانه‌ي يک پيرزن از ساز و کار کيهان ـ که اعتقاد دارد «دنيا يک بشقاب تخت است که بر پشت يک سنگ‌پشت غول‌آسا قرار دارد!» ـ را مطرح مي‌کند و سپس به بررسي و بيان نظريات دانشمندان و خردمندان نسل‌هاي پيشين، از قبل از ميلاد مسيح تا سده‌هاي اخير، مي‌پردازد. او تاريخ‌چه‌ي کاملي از آن‌چه ارسطو و بعدها گاليله و نيوتون و دانش‌مندان بي‌ نام و نشان‌تر قرون گذشته درباره‌ي زمين و آسمان مي‌پنداشتند ارائه مي‌کند. شايد جالب باشد که بدانيد بشر براي مدت‌هاي مديدي گمان مي‌کرده کره‌ي زمين مرکز جهان است! نيز بسياري از بزرگان فلسفه و علم تصوري بسيار نادرست و دور از واقعيت از زمين و دنيايي که آن‌را احاطه کرده داشته‌اند. در کنار اين باورهاي غلط، بعضي از کشفيات ستاره‌شناسان و فيزيک‌دانان در قروني که هيچ ابزار دقيق مشاهده و آزمايش علمي در دست‌رس نبوده است به‌طور شگفت‌انگيزي به واقعيت نزديک است. هاوکينگ تلاش‌هاي اين دانش‌مندان در تبيين جهان پيرامون را مطرح مي‌کند و مي‌ستايد و به درستي اشاره مي‌کند که يافته‌هاي آنان به شناخت دقيق امروزين ما کمک بسياري زيادي کرده است. پروفسور هاوکينگ سپس توضيحاتي با محوريت مباحث فيزيک نوين و جديدترين يافته‌هاي علمي دانشمندان قرن بيستم، از جمله نظريه‌ي کوانتوم و اصل عدم قطعيت، در اختيار خواننده مي‌گذارد و او را براي  گشت و گذار در پهنه‌ي بي‌کران گيتي و آشنايي با واقعيات جهان لايتناهي، که از هر خيالي شگفت‌آورتر و باشکوه‌ترند، آماده‌ مي‌کند.

«تاريخ‌چه‌ي زمان» کتابي‌ست که شامل اطلاعاتي بسيار شگرف و گاه باورنکردني از کائنات است و مي‌تواند به سئوالات بسيار زيادي که همه‌ي ما، به پيروي از اسلاف‌مان، درباره‌ي چيستي و چگونه‌گي پيدايش و عمل‌کرد کائنات داشته‌ايم پاسخ دهد. هاوکينگ به ما مي‌گويد که کره‌ي زمين نقطه‌‌اي بي‌اهميت و بدون هيچ ويژه‌گي خاص در پهنه‌ي بي‌کران جهان است، جهاني که چند صد هزار ميليون کهکشان دارد که هر يک از چند صد هزار ميليون ستاره تشکيل شده‌اند. نسبت زمين ما به کل کائنات مثل نسبت گردويي‌‌ست به کل زمين! او هم‌چنين به لحظه‌ي آغاز زمان مي‌پردازد و نظريات مختلف در اين‌باره را مطرح مي‌کند. از جمله، به‌طور مشروح تئوري انفجار بزرگ را تبيين مي‌کند که از پذيرفته‌ترين نظريه‌هاي مربوط به آغاز وجود است. بر پايه‌ي اين نظريه پيش از انفجار بزرگ زمان و مکان مفهومي نداشت، بين ده يا بيست هزار ميليون سال قبل، با رخ دادن انفجار بزرگ زمان آغاز شد و کائنات پديد آمد و شروع به بسط و گسترش کرد. کهکشان‌ها هنوز هم به سمت بي‌نهايت در حال انبساط‌اند و احتمالن جهان براي هميشه منبسط خواهد شد. حتا اگر روزي گسترش جهان به نهايت برسد و آن‌وقت کائنات شروع به انقباض و ميل به نابودي کند، جاي هيچ نگراني براي ما نيست! چون اين فرآيند دست‌کم ده هزار ميليون سال ديگر طول خواهد کشيد و مدت‌ها پيش از آن نژاد بشر، با خاموشي گرفتن خورشيد، نابوده شده است!

هاوکينگ در اين کتاب به تئوري معروف سياه‌چاله‌ها هم مي‌پردازد و نقش اين نقطه‌هاي در فضا زمان ـ که به علت گرانش نيرومندشان هيچ چيز، حتا نور، ياراي عبور از آن‌ها را ندارد ـ را در پهنه‌ي گيتي به‌طور مبسوط روشن مي‌سازد. «تاريخ‌چه‌ي زمان» پر است از اطلاعات حيرت‌آوري نظير اين‌ها. آن‌قدر حيرت‌آور و جذاب که گاه مخاطب را به شک مي‌اندازد که نکند مشغول خواندن يک رمان علمي – تخيلي است و نه يک اثر ناب در زمينه‌ي فيزيک نظري و کيهان‌شناسي. پروفسور هاوکينگ در سال ۱۹۹۹ در يک گفت‌وگوي تلويزيوني با لري کينگ به پرسشي درباره‌ي مهم‌ترين دست‌آورد زنده‌گي‌اش اين‌گونه پاسخ داد: « خوشحال‌ام که دانش بشري را از انفجار بزرگ و سياه‌چاله‌ها گسترش دادم. من فقط بر سياه‌چاله‌ها نوري تاباندم.» به راستي، شايد بدون هاوکينگ شناخت ما از اين پديده‌ها و بسياري پديده‌هاي ديگر فضا و زمان محدودتر بود. «تاريخچه‌ي زمان» کتابي‌ست که نوري بر هستي و زمان مي‌تاباند و شناخت خواننده را از دنياي بدون مرز، خارق‌العاده، منظم، و باورنکردني اطراف‌اش تا حد زيادي افزايش مي‌دهد. شايد حق با انيشتين باشد که مي‌گفت: «خداوند در اداره‌ي جهان تاس نمي‌ريزد!» فقط بايد به دنبال کشف اسرار نظم مستتر در بي‌نظمي صوري کائنات بود. 

- آقاي حکيم‌معاني، «ارواح مرطوب جنگلي» اولين مجموعه‌داستان شماست. اکنون، سي و چهار سال داريد. اجازه بدهيد با اين سئوال شروع کنم که داستان‌هاي اين کتاب محصول چند سال کار است و چرا اين‌قدر دير منتشر شده‌اند؟

داستان‌ها محصول تمام سال‌هايي‌ست که من نوشته‌ام. ديدم زيادي دارد دير مي‌شود و بالاخره ديگر بايد يک کاري کرد. در تمام اين سال‌ها، من نوشتم و منتشر نکردم. از نوشته‌شدن بعضي از داستان‌هاي کتاب زمان زيادي گذشته. خيلي‌هاي‌شان با نگاه و ديد امروز من به ادبيات و نوشتن فاصله دارند. اگر قرار بود فلان داستان را امروز بنويسم، قاعدتن يک چيز ديگر از آب درمي‌آمد. با اين حال، هر کاري کردم نتوانستم خودم را راضي کنم اين‌ها را حذف کنم يا يک بازنويسي کلي انجام بدهم و اسکلت‌بندي‌‌شان را عوض کنم. ترجيح دادم داستان‌ها با همان نوع نگاهي که ۱۵ سال پيش نوشته‌ شده‌اند و با حداقل ويرايش در اين مجموعه بيايند. لااقل شايد نمايان‌گر يک دوره‌ از کار من را باشند. مجموعه‌ي بعدي من هم احتمالن شامل تعداد ديگري از داستان‌هايي خواهد بود که در سال‌هاي گذشته نوشته‌ام. بعد، به کل، ديگر از اين داستان‌ها فارغ ‌مي‌شوم. اين دو تا مجموعه پرونده‌ي اين دوره از کار من را بايد ببندد و ديگر بنشينم و کارهاي جديدترم را بنويسم.

- داستان‌هايي که مي‌گوييد پانزده سال پيش نوشته‌ايد چرا تا امروز منتشر نشده‌ باقي مانده بودند؟

بعضي ازآن‌ها در مطبوعات منتشر شد اما نتوانستم آن‌ها را به شکل مجموعه به چاپ برسانم، چون درگير خيلي کارهاي ديگر بودم و چاپ کردن کتاب براي‌ام دغدغه نبود. نه اين‌که مهم نباشد کتاب‌ام در معرض ديد ديگران قرار بگيرد، اما کم‌تر در اين فکر بودم که لازم است حتمن کتابي چاپ کنم. نمي‌دانم. شايد هم اشتباه کردم که اين همه دير آن‌ها را منتشر کردم. يکي از دلايلي که من اين داستان‌ها را به چاپ سپردم اين بود که نمي‌گذاشتند من بنشينم و کارهاي جديد بنويسم و رمان‌هاي نيمه‌کاره‌ام را تمام کنم. به خودم مي‌گفتم وقتي اين‌ها هنوز چاپ نشده چرا کار جديد مي‌نويسي؟

- مي‌گويند اگر کتاب اول نويسنده‌اي خوب باشد، راه آينده‌ي خود را هموار مي‌کند، اما اگر کار اول نويسنده‌اي ضعيف بود، در کتاب‌هاي بعدي‌اش خيلي سخت مي‌تواند ذهنيت خواننده‌ها را تغيير دهد. شما گفتيد داستان‌هاي کتاب را ـ که غالبن مربوط به دوره‌اي هستند که شما خام‌دست‌تر بوده‌ايد ـ با حداقل ويرايش به چاپ سپرده‌ايد. نمي‌ترسيديد، با اين وضع، کتاب اول‌تان در مخاطبان ذهنيت منفي نسبت به شما ايجاد کند؟

نه. اين مال ما نيست. اين حرفي که مي‌زني براي جايي است مخاطب اهميت داشته باشد، جايي که نگران باشي کتاب دوم‌ات نسبت به کتاب اول‌ات فروش مي‌کند يا نمي‌کند. مال تيراژهاي ميليوني است. ۱۶۵۰ نسخه ـ که تيراژ کتاب من است ـ واقعن اين حرف‌ها را ندارد. اصلن نمي‌شود نگران بود براي ۱۶۵۰ تا.

- و البته همين تيراژ مختصر کتاب‌ها هم به زحمت فروش مي‌رود و غالب مجموعه‌داستان‌ها حتا به چاپ دوم هم نمي‌رسند. اين نه تنها در مورد نويسنده‌هاي جواني چون شما صادق است، که نويسنده‌هاي معروف‌تر ما هم وضعيت به‌تري ندارند. با اين وصف اصلن نبايد داستان چاپ کرد!

اين‌که مي‌گويي حرف درستي است. واقعن چرا بايد در اين مملکت شعر چاپ بشود؟ شعري که هيچ‌کس نمي‌خواند؟ براي چه؟ فقط حس خودخواهي شاعر يا نويسنده ارضا مي‌شود. اگر همه‌ي نسخه‌هاي کتاب من فروش برود، مي‌توانم بگويم ۱۶۵۰ نفر مجموعه‌ام را خوانده‌اند، و اين واقعن گم است در هفتاد ميليون. چه توقعي داريم از تاثير ۱۶۵۰ جلد کتاب در جامعه؟ يا بايد کتاب‌ات پرفروش باشد و مثلن، فرهاد جعفري باشي ـ که نمي‌گويم بد است. خيلي هم خوب است. خوش‌حال‌ام از اين‌که فرهاد جعفري کتاب‌اش فروش رفت. لااقل، آن موقع خوش‌حال بودم - يا اين‌که مثل خيلي کسان ديگر همين‌طوري بپلکي!

- يعني شما کلن از ادبيات قطع اميد کرده‌ايد؟!

قطع اميد نکرده‌ام اما معتقدم در کشور ما نگاه به ادبيات آن‌قدر غيرجدي است  که ما بايد بادمان را خالي کنيم و اين‌جا بنشينيم. براي من خيلي عجيب است که مي‌بينم فلاني به بهانه‌ي اين‌که شاعر يا نويسنده است خودش را گرفته و فکر مي‌کند که يک سر و گردن از اجتماع‌اش بالاتر است. اجتماع کيست مگر؟ همان اجتماعي است که اصلن محل هم به تو نمي‌گذارد. کتاب تو را نگاه هم نمي‌کند. چرا تو فکر مي‌کني يک سر و گردن از اجتماع بالاتري؟ به صرف شاعر بودن‌ات؟ اجتماع براي‌اش مهم نيست. چرا وقتي براي خودت مهم است، فکر مي‌کني براي اجتماع هم بايد مهم باشد؟ مساله اين است. سئوال اين است. و آيا واقعن اجتماع ما براي اين‌که شعر نمي‌خواند، داستان نمي‌خواند، ادبيات نمي‌خواند، خيلي اجتماع بي‌خودي است؟ نه اجتماع ارزش‌هاي خودش را دارد.

- اين مساله منحصر به اجتماع ما نيست. در همه‌ي دنيا همين است و اوضاع روز به روز هم بدتر مي‌شود. شايد «هري پاتر»ي پيدا بشود و چند ميليون فروش برود، يا يک «کد داوينچي‌،» اما به‌طور کلي تيراژ و تاثيرگذاري کتاب رو به کاهش است و فيلم‌هاي سينمايي، اينترنت، و بازي‌هاي کامپيوتري دارند جاي کتاب را مي‌گيرند. درواقع، شايد هم داريم به مرگ ادبيات نزديک مي‌شويم. 

من نمي‌خواهم بگويم مرگ ادبيات. تيراژ کم کتاب نشانه‌ي مرگ ادبيات و مرگ کتاب نيست. اگرچه تيراژ کتاب پايين است و من مي‌گويم براي مردم ما اهميتي ندارد که چه چاپ مي‌شود يا نمي‌شود، اما اين به معني نيست که ادبيات در ايران يا دنيا مرده يا در حال احتضار است. با اين حال، بايد قبول کنيم وضعيت کتاب و ادبيات در کشور ما خيلي خراب است. اين را بپذيريم و فکر نکنيم به خاطر نويسنده بودن يا شاعر بودن يا چاپ يک کتاب شاخ غول را شکسته‌ايم.

- اجازه بدهيد با يک سئوال حاشيه‌اي از حاشيه‌ها خارج شويم و به خود کتاب بپردازيم! در منابع کتاب‌خانه‌ي ملي تعداد صفحات «ارواح مرطوب جنگلي» ۱۰۸ برگ ذکر شده اما کتاب در شکل کنوني ۹۸ صفحه است. آيا داستاني از کتاب حذف شده است، و اگر جواب مثبت است، چرا؟

يک داستان از کتاب حذف شد. ارشاد حذف کرد. داستاني بود با نام «حتا با يک انگشت شست.» دليل حذف شدن‌اش را نمي‌دانم. چون هيچ‌وقت دليل اعلام نمي‌شود.

- مايل‌ام صحبت‌مان را با بحث درباره‌ي زبان ادامه بدهيم. من هنگام خواندن مجموعه بين زبان داستان‌ها تفاوت چنداني نديدم. زبان شما يک زبان ساده است و از يک ريتم ثابت پيروي مي‌کند. 

 به نظرتان زبان‌ داستان «ارواح مرطوب جنگلي» با زبان داستان «هميشه سرباز» يکي است؟

- يکي نيست. اما ويژگي خاصي هم ندارد. اصولن ديدگاه شما نسبت به مساله‌ي زبان در داستان چيست؟

زبان خيلي اهميت دارد. از اين نظر که يکي از عناصر داستان است و در کنار عناصر ديگر داستان آن فضا و حس کلي را به خواننده منتقل مي‌کند. اگر بنا باشد زبان يک اثر يا داستان را همه‌چيز آن داستان بدانيم، عملن بقيه چيزها را به نفع زبان فدا مي‌کنيم. من فکر نمي‌کنم که زبان همه‌چيز است و بايد باقي عناصر را قرباني آن کرد. ديگر اين‌که خيلي چيزها موقع نوشتن از زير قلم‌ نويسنده در مي‌رود. مخاطب يا منتقد او هست که متوجه مي‌شود نويسنده چه کرده و چه نکرده، يا به‌تر بوده چه کاري مي‌کرده و نکرده. اين کار ديگران است که نويسنده را متوجه بعضي چيزها بکنند. من قبول دارم که در اين مجموعه لغزش‌هاي زباني وجود دارد. اين‌ را ديگران هم به من گفته‌اند.

- البته مشکلات ويراستاري هم در مجموعه ديده مي‌شود.

من منظورم همين مشکلات ويراستاري بود.

- مشکلات ويرايشي مربوط به نثر است. اجازه دهيد زبان و نثر را تفکيک کنيم. مي‌شود درباره‌ي نثر شما هم بحث کرد اما من در بحث‌ام زبان را مدنظر داشتم.

من فکر مي‌کنم هر داستاني، همان‌جور که زاويه‌ديد و شخصيت‌هاي خاص خودش را دارد، زبان ويژه‌ي خودش را هم دارد، و اين زبان را به دست مي‌آورد يا نويسنده براي‌اش پيدا مي‌کند. از اين نظر است که من مي‌گويم زبان در کنار ساير عناصر اهميت دارد. براي من خيلي مهم است که زبان داستان «هميشه سرباز» زبان يک جوان شايد لاقيد يک مقدار عصبي درب و داغان باشد، زبان شخصيت اصلي يا راوي «ارواح مرطوب جنگلي» يک زبان پريشان تکرارکننده‌ي آزار‌دهنده‌ي رواني، و زبان داستان «ديگر نمي‌خواهم روزنامه بخوانم» يک زبان گزارشي‌ باشد. اين‌ها براي‌ام اهيمت دارد.

- مساله‌ي ديگري که من در داستان‌هاي شما ديدم اين بود که گاهي سخت مي‌توان به درون‌مايه يا آن چيزي که داستان مي‌خواهد مخاطب را به آن رهنمون کند راه پيدا کرد. داستان‌هاي «قلعه» و «ابرهاي صورتي بر زمين سياه» را مثال مي‌زنم. من احساس کردم نشانه‌هايي که نويسنده در داستان‌ها گذاشته راه‌گشا نيست يا شايد ناکافي است. مثلن، آن شغال مرده در داستان «قلعه» چه نقشي داشت؟

در هر داستاني ممکن است که مخاطب، به دلايل متفاوت، نتواند با بعضي المان‌ها ارتباط برقرار کند. تعبير من براي اين‌جور موارد اين است که نويسنده نورافکن‌هاي داستان را جاي بدي کار گذاشته يا اين نورافکن‌ها ناکافي‌اند. اگر نشانه‌هايي که نويسنده به کار مي‌گيرد با مجموعه‌ي فرهنگي که آن نشانه‌ها در آن واجد معني است هماهنگ نباشد، باز همين مشکل پيش مي‌آيد. بعضي وقت‌ها هم هست که ما توقع داريم بعضي چيزها زبان نشانه باشند و به‌عنوان نشانه عمل کنند، در حالي که آن‌ها نشانه نيستند. اين يک چالش ديگر است. گاهي ما به‌خاطر همين دچار بدخواني مي‌شويم. براي خود من بارها اين اتفاق افتاده و وقتي که داستان را فارغ از اين سئوال که فلان چيز نشانه‌ي چيست دوباره خواندم، ديدم که راحت‌تر با آن ارتباط برقرار مي‌کنم.

ـ ببينيد، مثلن، در داستان «قلعه» بعد از ديدن آن شغال است که همه‌ي اتفاقات رخ مي‌دهد و سردي رابطه‌‌ي زن و مرد مشخص مي‌شود و آن دعوا بين‌شان شکل مي‌گيرد. نمي‌توان نقش و نشانه‌اي براي آن شغال قائل نشد و، آن‌طور که شما مي‌گوييد، داستان را بدون تلاش براي رمزگشايي از نشانه خواند.

منظور من اين نبود. حرف من يک حرف کلي راجع به تمام داستان‌ها بود، وگرنه در داستان «قلعه» آن شغال خيلي مهم است. من نمي‌دانم چه‌قدر حق دارم درباره‌ي داستان خودم توضيح بدهم، اما شغال در داستان نقش يک کاتاليزور را ايفا مي‌کند، کاتاليزوري براي براي نشان دادن روحيه‌ي آدم‌هاي داستان و به منصه‌ي ظهور رساندن آن چه که پس و پشت ذهن آن‌هاست. زن و شوهر آماده‌اند که با يک جرقه آتش بگيرند. از همان صحنه‌ي اول بي‌ربطي اين دو آدم به هم معلوم است، يا حداقل مشکلي که اين دو با هم دارند. من قبل از اين‌که کارهاي «هارولد پينتر» را بخوانم اين داستان را نوشته بودم اما وقتي که نوشته‌هاي پينتر را خواندم، نحوه‌ي برخوردي که او با ديالوگ دارد براي‌ام خيلي جالب و عجيب بود. پينتر معتقد است که ما دو نوع سکوت داريم، يکي آن سکوتي که در آن من و شما حرفي نمي‌زنيم و ديالوگي برقرار نمي‌شود، و ديگر نوعي سکوت که کاملن برعکس است، يعني در آن ديالوگ برقرار مي‌شود، اتفاقن پرگويي هم هست، اما چون يکي از دو طرف ديالوگ نمي‌خواهد حرف اصلي را بزند، حرف‌هاي بي‌ربط مي‌زند. دو طرف ديالوگ با هم حرف مي‌زنند اما بين آن‌ها ارتباطي برقرار نمي‌شود. در داستان «قلعه» ما شاهد اين نوع از ارتباط هستيم. زن و مرد با هم‌اند و حرف مي‌زنند، اما فقط يک جرقه کافي است تا ارتباط آن‌ها از هم بپاشد و از بين برود.

- توضيحات اضافي خود شما منجر به رفع ابهامات داستان مي‌شود و آن چيزي را که مي‌خواستيد نشان دهيد روشن مي‌کند، اما آن‌چه که متن در زمينه‌ي دال و مدلول‌ها در اختيار خواننده قرار مي‌دهد، في‌نفسه، اين توانايي را ندارد.

اگر اين‌طور باشد که شما مي‌گوييد، جاي کار بيش‌تري دارد. اجراي ضعيف داستان‌هاست که باعث مي‌شود اين اتفاق بيفتد.

- اکثر کاراکترهاي شما کاراکترهاي مساله‌دارند و با آدم‌هاي شاد و عادي که دور و برمان مي‌بينيم تفاوت دارند. شما هم معتقديد که داستان کوتاه داستان آدم‌هاي مساله‌دار است؟

نه فقط داستان کوتاه که اين ذات ادبيات است. بگذاريد اين موضوع را توسع بدهم: اصلن هنر همين است. هنر ابزار دست آدم‌هاي مساله‌دار است براي بيان حرف‌هاي مساله‌دار راجع به آدم‌هاي مساله‌دار و براي آدم‌هاي مساله‌دار. تمام اين مجموعه مساله است!

- شما سابقه‌اي طولاني در نقدنويسي داريد. آموخته‌هاي تئوريک و ديدگاه منتقدانه نسبت به داستان باعث نشده در داستان‌نويسي با دشواري مواجه شويد؟

اين دو ساحت‌هاي مختلفي دارند، ما در ساحت نقد يک منتقديم و در ساحت نوشتن يک نويسنده.
من اين مشکل را نداشته‌ام، وقتي نقد مي‌کرده‌ام منتقد بوده‌ام و وقتي داستان مي‌نوشته‌ام داستان‌نويس. شايد هم به اين دليل با چنين مشکلي رو به رو نشده‌ام که خودم را هيچ‌وقت يک منتقد حرفه‌اي ندانسته‌ام، اگر چه هميشه نقد مي‌خوانده‌ام و مسائل نظري ادبيات را دنبال کرده‌ام و دنبال مي‌کنم. براي من بيش‌تر کار داستان اهميت داشته تا نقد.

- و سئوال آخر. در اين مدت نه چندان طولاني که «ارواح مرطوب جنگلي» به بازار آمده، استقبال از کار چه‌طور بوده؟ از بازخوردها راضي هستيد؟

به‌رغم اين‌‌که سه ماه از انتشار کتاب مي‌گذرد، هنوز بازخورد زيادي نداشته‌ام. به‌خاطر اين‌که کتاب بدموقع منتشر شد. کتاب اواخر بهمن چاپ شد، زماني که مردم درگير پايان سال و عيد و خريد و ... بودند و  همه‌چيز واجب‌تر از کتاب بود. بعد هم که پانزده روز تعطيلي داشتيم. الان، تازه کار دارد ديده مي‌شود. کساني که کتاب را خوانده بودند و من خودم با آن‌ها صحبت کردم معمولن کليت کار را پسنديده بودند. نظرات منفي هم داده شد، اما در مجموع بازخوردها مثبت بود.

اين گفت‌وگو در دو قسمت (بخش اول، بخش پاياني) در وب‌سايت هزار کتاب منتشر شده است.

http://www.iranseda.ir/FullItem/?g=706934

يا فايل را مستقيمن از اين آدرس دانلود کنيد:

http://www.iranseda.ir/Download/?Attid=550319&q=3