پاريس تگزاس

سام شپارد/ ترجمه‌ي هوشنگ گلمکاني

نشر ني/ چاپ اول/ ۱۳۷۶

اغراق نيست اگر سام شپارد (م ۱۹۴۳) را نابغه‌‌ي هنري بناميم؛‌ او از نام‌آورترين و به‌ترين نمايش‌نامه‌نويسان تاريخ تئاتر در شمار مي‌آيد، و در عين حال کارگرداني توان‌مند، بازي‌گري درجه‌يک، و داستان‌نويس و سناريستي زبردست است. شپارد در ايالات متحده و اروپا شهرتي به غايت دارد و البته در ايران هم معروف و محبوب است؛ اين را مي‌توان بر اساس آثاري که از او ترجمه شده و تعداد چاپ‌هاي آن‌ها فهميد. بسياري از نمايش‌نامه‌هاي او حتا با چند ترجمه‌ي مختلف منتشر شده‌اند و مترجمان نام‌داري مثل «داريوش مهرجويي،» «آهو خردمند،» و «اميرمهدي حقيقت» آثاري از او را به فارسي برگردانده‌اند. از جمله‌ي اين آثار مي‌توان به «خواب خوب بهشت،» «کودک مدفون» (برنده‌ي جايزه‌ي پوليتزر،) «غرب حقيقي،» و «نفرين طبقه‌ي گرسنه» اشاره کرد.

با وجود کارنامه‌ي سينمايي پربار شپارد شايد شناخته‌شده‌ترين اثر هنر هفتمي او فيلم‌نامه‌ي فيلم تحسين‌شده‌ي «پاريس تگزاس» باشد. «ويم وندرس» اين فيلم‌نامه را در سال ۱۹۸۴ ساخت و روي پرده فرستاد و اوج سينمايي خودش و شهرت بيش‌تر شپارد را رقم زد. فيلم «پاريس تگزاس» از آثار سينمايي محبوب من است و مطالعه‌ي فيلم‌نوشت درخشان آن براي‌ام فرصتي بود تا نزديک‌تر و با جزييات دقيق‌تر با اين اثر رو به رو شوم و از جهان داستاني زيباي آن لذت ببرم.

البته از حق نبايد گذشت که شاعرانه‌گي سکانس‌هاي وندرس در متن شپارد کم‌تر قابل رديابي‌ست و اساسن جاي ترديد است که کلمات از عهده‌ي بازسازي تمام آن‌چه در يک تصوير زيبا ساخته مي‌شود برآيند. ديگر برتري فيلم وندرس بر متن شپارد نمادپردازي شاه‌کار در ميزانسن‌هاي سکانس‌هاست؛ وندرس بک‌گراندهايي که کلمات شپارد در آن ادا مي‌شوند را چون‌آن مي‌آرايد که دلالت‌هاي چندوجهي مي‌يابند و زيرمتن انديشه‌برانگيزي مي‌سازند. با وجود اين، همه‌ي فيلم‌هاي خوب فرزند فيلم‌نامه‌هاي درخشان هستند و «پاريس تگزاس» هم از اين قاعده مستثنا نيست.

نام «پاريس تگزاس» آبستن همه‌ي آن‌چيزي‌ست که متن مي‌خواهد برجسته کند و به نمايش بگذارد. پاريس محلي در ايالت تگزاس امريکاست و هيچ ربطي به آن شهر اروپايي ندارد اما در مضمون تمامن به آن مربوط است؛ اين را مي‌توان از نشانه‌هاي، نهان و‌ آشکار، فراواني دريافت.

داستان ساختاري غيرخطي دارد و به شيوه‌ي فلش‌بک و اندک‌اندک خواننده را در جريان آن‌چه رخ داده قرار مي‌دهد و به موازات و در امتداد آن مخاطب را پاي به پاي به تماشاي آن‌چه در حال روي دادن است مي‌نشاند. «تروايس،» کاراکتر محوري داستان، مردي‌ست که سرگردان و بي‌هدف در بيابان پرسه مي‌زند. از ظاهر او و شواهد پيداست که مدت‌هاست اين‌طور شوريده‌حال است و در جست‌وجوي مقصدي نامعلوم راه مي‌پيمايد. به‌زودي پاي «والت،» برادر او، هم به ماجرا باز مي‌شود و درمي‌يابيم که تراويس چهار سال از خانه دور بوده و خانواده‌اش از او بي‌خبر مانده‌اند و حتا گمان مي‌برده‌اند که مرده است. چهار سال پيش،‌ تراويس و هم‌سرش «جين» به‌طرزي مرموز و نامشخص غيب‌شان زده و فرزندشان «هانتر» را، که آن موقع سه سال داشته و حالا در پايان هفت‌ساله‌گي‌ست، پيش والت و زن فرانسوي‌اش «آن» گذاشته‌اند.

بخش عمده‌ي داستان به کشف آن‌چه بر تراويس و جين رفته مي‌گذرد، و در اين ره‌گذر متوجه مي‌شويم که تراويس در يک بحران اخلاقي و رفتاري گرفتار است و خودشناسي عقيم او مسبب همه‌ي مصيبت‌هاست. او ديوانه‌وار هم‌سرش را مي‌پرستيده اما پس از مدتي حسادت و انحصارطلبي‌اش او را به دام خشونت و بدخلقي انداخته و تا آن‌جا پيش برده که هم‌سرش را ـ از ترس جدايي ـ زنداني کند. جين هم، به تلافي، قصد آتش‌زدن او را مي‌کند و در نهايت مي‌گريزد.

چهار سال فرصتي بوده تا هم جين و هم تراويس از کرده‌ي خود پشيمان باشند و به جبران گذشته برآيند. البته هر يک به يک محرک نياز دارند. محرک تراويس برادر او والت است که حامي‌وار و صبور به کمک‌اش مي‌شتابد و او را از بيابان به خانه و پيش پسرش هانتر باز مي‌گرداند، و محرک جين هم تراويس مي‌شود که جين را در عياش‌خانه‌ي محل کارش در هوستون مي‌يابد و او را دوباره به زنده‌‌گي و هانتر پيوند مي‌دهد.

انتظار اوليه‌ آن است که خود تراويس هم به جين و هانتر بپيوندد، اما وقتي مي‌بينيم که او از اين کار امتناع مي‌کند و دوباره به دل جاده مي‌زند، درمي‌يابيم او هنوز هويت گم‌شده‌اش را باز نيافته و هم‌‌چون‌آن، و شايد تا ابد، بايد از پي‌اش بگردد.

درواقع، انگار همه‌ي مشکلات و برخوردها و کنش‌هاي تراويس و جين نماد است و به چيزي فراتر از آن‌چه در نگاه اول ديده مي‌شود اشاره دارد. پيش‌تر اشاره کردم که نام «پاريس تگزاس» تمام تم متن و فيلم را در خود نهفته دارد. در نگاه کلي، مي‌توان سرتاسر ماجرا را به تفاوت‌ها و تشابهات فرهنگي بين اروپا و امريکا و چالش در برخورد تمدن‌ها و خاست‌گاه‌هاي فکري گوناگون مربوط دانست. کما اين‌که شپارد و وندرس نشانه‌هاي بسياري در تاييد اين برداشت به دست مي‌دهند. از حضور "پاريس" در قلب تگزاس و هم‌سر فرانسوي والت امريکايي گرفته، تا خود فيلم که توسط يک اروپايي در امريکا ساخته شده، و روياي پدر والت و تراويس که آرزوي داشتن زني فرانسوي را در سر مي‌پرورانده است؛ خريد زمين در پاريس تگزاس و آرزوي تراويس ـ که يک رگه‌ي اسپانيايي دارد ـ براي اقامت در آن‌جا، و اين‌که پدر و مادرش در آن شهر هم را ملاقات کرده‌اند و نطفه‌ي او را بسته‌اند، از ديگر کليدهاست. (ناگفته نماند که اين انديشه‌ي نهان در اثر منتج از نقادي من نيست، بل بيان ديگري‌ست از آن‌چه «رابرت فيليپ کالکر» و «پيتر بيکن» در مقاله‌ي‌شان درباره‌ي وندرس و فيلم‌اش نوشته‌اند؛ برگردان اين مقاله با عنوان «ميان بادها» در کتاب منتشر شده است.)

نشانه‌هاي تقابل‌ها و تضادهای بین اروپا و امريکا در «پاريس تگزاس» فراوان‌اند و آن‌طور که از سرنوشت تراويس برمي‌آيد ظاهرن شپارد و وندرس بيش‌تر نگران هويت‌باخته‌گي و بي‌معنايي حاصل از آن‌اند تا منافع مترتب‌اش. به رغم آن‌چه گفته شد، فيلم‌نامه و فيلم بدون تحليل‌هاي آن‌چون‌آني فلسفي و هنري هم چيزي کم ندارند و محدود به تفسير نيستند. مي‌توان فارغ از همه‌ي اين‌ها به مطالعه و تماشاي‌شان نشست و لذت ناب را تجربه کرد.

::: يادداشت بعدي کتابلاگ: معرفي «روي ماه خداوند را ببوس» نوشته‌ي مصطفا مستور :::

نارنج و ترنج

فرشته مولوی

ناشر: مولف/ چاپ اول/ ۱۳۷۱

شما را نمی‌دانم، اما من «فرشته مولوی» را با ترجمه‌های‌اش شناختم: «جاناتان مرغ دریایی» نوشته‌ی «ریچارد باخ،» «دشت مشوش» نوشته‌ی «خوان رولفو،» و «باد می‌وزد،» که ترجمه‌ای بود از سیزده داستان کوتاه به‌‌یادماندنی. با وجود این، گمان می‌کنم بی‌انصافی‌ست که فرشته مولوی را مترجم بدانیم، چون او سال‌هاست که رمان و داستان کوتاه می‌نویسد و منتشر می‌کند. از جمله‌ی آثار او می‌توان به «خانه‌ی ابر و باد،» «پری آفتابی،» «بلبل سرگشته» (برای نوجوانان،) و دو کتاب اخیرش «سگ‌ها و آدم‌ها» و «دو پرده‌ی فصل» اشاره کرد. کتاب دیگری از او به نام «حالا کی بنفشه می‌کاری؟» هم در نشر ققنوس پروسه‌ی انتشار را طی می‌کند.

«نارنج و ترنج» یک داستان شاعرانه‌ی کوتاه از مولوی‌ست که با عکس‌های بسیار زیبا و متناسبی که «هرمز ریاحی» برای آن انتخاب کرده منتشر شده است. صفحه‌آرایی و سلیقه‌ای که در نشر کتاب به کار رفته «خلاف‌آمد عادت» کتاب‌هایی‌ست که توسط مولف‌شان چاپ شده‌اند، و هم‌این خوش‌سلیقه‌گی باعث شده حتا ورق‌زدن کتاب لذت‌بخش باشد و حس خوبی به خواننده منتقل کند.

کتاب قصه‌ی کاراکتری را روایت می‌کند که بینایی‌اش را از دست داده است. سبک روایت و ساده‌گی و شاعرانه‌گی متن این موضوع را به ذهن متبادر می‌کند که برای نوجوانان نوشته شده اما به نظرم درک دلالت‌های آن کمی برای سنین پایین دش‌وار باشد.

کاراکتر قصه پس از آن‌که به قول خودش روشنایی‌ها را گم می‌کند و در تنهایی تاریکی می‌ماند مدام در کابوس است: «چاهی تنگ و تیره و تار. فرو می‌روی و دلت هری پایین می‌ریزد اما پای‌ات به ته آن نمی‌رسد. فرو می‌روی و دلت هری پایین می‌ریزد. دست و پا می‌زنی و فریاد می‌کشی و با چنگ و ناخن پوست سخت و سیاه آن را می‌خراشی اما پای‌ات به ته آن نمی‌رسد. فرو می‌روی و دل‌ات هری پایین می‌ریزد...» مادر او سعی می‌کند نگذارد او «در تیره‌گی گم» شود و راهی که پیش می‌گیرد این است: «شهرزاد قصه‌گو هر غروب قصه‌ای می‌بافت و قصه را در چاه شب می‌انداخت تا فردا را از دل تاریکی بالا بکشد. تو نمی‌خواهی با طناب قصه‌ها بالا بیایی؟»

قصه‌ها کم‌کم کابوس‌ها را به رویا بدل می‌کنند و حضور یک لاک‌پشت – که او هم وقتی «سرش را از لاک‌اش بیرون نمی‌آورد، همه‌جا را تنگ و تیره و تار می‌بیند» - نیز کمک می‌کند تا راوی امیدوارانه‌تر دنیا را بنگرد و روشنایی‌ها بر تاریکی‌ها غلبه کنند. درون‌مایه‌ی کتاب هم هم‌این است: پل‌زدن از تاریکی به روشنایی و دیدن زیبایی‌ها از ورای تیره‌گی‌ها.

«نارنج و ترنج» البته کوتاه‌ترین و شاید کم‌اهمیت‌ترین کار داستانی فرشته مولوی‌ست، اما معرفی‌ آن پیش‌زمینه‌ای بود تا در آینده آثار دیگری هم از خانم مولوی در کتابلاگ معرفی شوند. «نارنج و ترنج» فقط یک بار منتشر شده و اکنون نایاب است.

::: یادداشت بعدی کتابلاگ: معرفی «پاریس تگزاس» نوشته‌ی «سام شپارد» :::

رابینسون کروزو (Robinson Crusoe)

دانیل دفو

سال نشر: ۱۷۱۹

«دانیل دفو،» نویسنده‌ی پرآوازه‌ی بریتانیایی، در سال ۱۶۶۰ میلادی زاده شد و در سال ۱۷۳۱ درگذشت. او زنده‌گی شخصی و ادبی ماجراجویانه و پرفراز و نشیبی داشت و به‌خاطر نوشته‌های‌اش  حتا چند دفعه زندان را هم تجربه کرد. به سفرهای متعددی رفت، در رکاب «ویلیام سوم» جنگید، روزنامه نوشت، کتب و مطالب اقتصادی، مذهبی، و اجتماعی فراوانی از خود به جا گذاشت، و مدتی طولانی جاسوس بود. بیوگرافی‌نویسان می‌گویند او آدم درست‌کاری نبود و رابطه‌ی چندان صمیمانه‌ای هم با صداقت نداشت! دفو خیلی دیر به رمان‌نویسی روی آورد، یعنی زمانی که حدودن شصت‌ساله بود؛ با این حال، ام‌روزه، دلیل شهرت او فقط داستان‌هایی‌ست که نوشته و نه چیز دیگر. مهم‌ترین اثر در کارنامه‌ی دفو، بی‌شک، رمان جذاب «رابینسون کروزو»ست، و کتاب‌های «مول فلاندرز،» «رکسانا،» «یادداشت‌های یک سرباز سوار،» «کلنل جک،» «کاپیتان سینگلتن،» و «روزنوشت سال طاعون» دیگر آثار مطرح او هستند.

دفو را اولین انگلیسی‌زبانی می‌دانند که رمان، به‌معنای واقعی و ام‌روزی آن، نوشت. «حتی عده‌ای از این هم فراتر می‌روند و معتقدند که بیش‌تر رمان‌نویسان انگلیسی، از "ریچاردسن" به بعد، سبک و شیوه‌ی کار خویش را مستقیمن از دفو گرفته‌اند.» (سیری در ادبیات غرب، جی بی پریستلی، ترجمه‌ی ابراهیم یونسی، امیرکبیر، ۲۵۳۶) این ادعا اگر چه کمی اغراق‌آمیز است اما گزاف نیست اگر بگوییم «رابینسون کروزو» تبدیل به معیار و مدلی از رمان تبدیل شد و قالب آن ـ جدا از داستان‌اش ـ استاندارد و کلیشه‌ای بود که بسیار مورد تقلید قرار گرفت. درباره‌ی اهمیت این رمان در تاریخ فرهنگ و اندیشه‌ی غرب هر چه بگوییم کم گفته‌ایم. شاید هم‌این کفایت کند که اشاره کنیم «کارل مارکس» در «سرمایه‌»اش شیوه‌ی زنده‌گی استثمارگرانه‌ی کروزو ـ در سال‌های آخر حضورش در جزیره ـ را آنالیز می‌کند و آن‌را مدلی از استعمار و بورژووازی می‌خواند. «ژان ژاک روسو»ی معروف هم «که از نخستین پیش‌وایان روش نو در تعلیم و تربیت در دنیاست، در مقابل اعتیاد مردم آن زمان که تربیت را منحصر به خواندن کتب خشک و مجرد و دش‌وار می‌پنداشتند، منادی این ندا بود که در مدرسه باید به مشاهده و تجربه پرداخت و طبیعت را مورد مطالعه قرار داد و از خواندن کتاب احتراز جست. روسو فقط یک کتاب را پروانه‌ی ورود به مدرسه داد و آن هم‌این داستان "رابینسون کروزو"ست.» (دکتر عیسا صدیق، مقدمه‌ی ربنسن کروزئه، ترجمه‌ی اقبال یغمایی، چاپ اتحاد، ۱۳۳۴؟)

«رابینسون کروزو» آن‌قدر جهان انگلیسی‌زبان را مسخر کرده که حتا لغت‌ها و اصطلاحاتی به این زبان افزوده است. مثلن، Friday Girl، که «هوارد هاکس» فیلمی به این نام ساخته، و «در زبان عامیانه‌ی امریکایی به منشی‌های دم‌دست، همه‌کاره و هیچ‌کاره، و گاه به مردان کار چاق‌کن و حاضر به خدمت می‌گویند و در اصل از نام "جمعه،" شخصیت داستان رابینسون کروزو گرفته شده است.» (سینما و زمان، کوئنتین تارانتینو، ترجمه و تالیف سیاوش جمادی، شادگان، ۱۳۷۷)

«رابینسون کروزو» موفقیت چشم‌گیر و بی‌نظیری داشت و گذشت زمان هم نشان داد که این اثر یک شاه‌کار جاودان در تاریخ هنر بشر است. نویسنده‌های بسیاری، مستقیم و غیر مستقیم، از این رمان تقلید کرده‌اند و صدها فیلم و سریال از روی آن یا با الهام از آن ساخته شده‌اند. از کتاب و فیلم «خانواده‌ی سوییسی رابینسون» (که در ایران با نام «خانواده‌ی دکتر ارنست» شناخته شده) نوشته‌ی «یوهان دیوید ویس» گرفته تا رمان زیبای «جزیره‌ی گنج» نوشته‌ی «رابرت لوییس استیونسن،» «سفرهای گالیور» نوشته‌ی «جاناتان سویفت،» و حتا سریال مشهور «لاست.»

تردید ندارم که بسیاری از خواننده‌های این مطلب «رابینسون کروزو» را تنها با یکی از فیلم‌ها و سریال‌های متعددی که از روی آن ساخته شده می‌شناسند؛ باید بگویم طعم مطالعه‌ی کتاب چیز دیگری‌ست و حیف است به بهانه‌ی دیدن نسخه‌ی تصویری و دانستن ماجرای آن خود را از خواندن این اثر محروم کرد.

رابینسون کروزو مردی‌ست از خانواده‌ای شریف و نسبتن متمول. او از اوان جوانی سودای سفر و دریانوردی در سر دارد و، به‌رغم آن‌که درصورت ‌ماندن‌اش در کنار خانواده موفقیت‌های چشم‌گیری پیش روی‌اش است، قید همه‌چیز را می‌زند و به یک سفر دریایی می‌رود. هم‌این اولین سفر زنگ خطر را برای او به صدا درمی‌آورد، زیرا در طی آن کشتی‌شان غرق می‌شود و آن‌ها با خوش‌شانسی محض نجات می‌یابند. با وجود این، وسوسه‌ی سفر دست از سر او برنمی‌دارد و او را به گشت و گذارهای دیگر می‌کشاند. این بار بهم بخت با او یار نیست و اسیر دزدان دریایی می‌شود. عجیب آن‌جاست که او پس از فرار از دست دزدها باز هم دست از سفرهای پرمخاطره برنمی‌دارد و این‌جاست که اصلی‌ترین اتفاق اثر رخ می‌دهد.

رابینسون که در برزیل اقامت گزیده و کشاورزی پررونق و سودآوری آن‌جا به راه انداخته تصمیم می‌گیرد به افریقا برود و چند برده برای کار در مزارع خودش و دوستان‌اش بیاورد. باد انگار قرار نیست شرطه باشد و دوباره کشتی رابینسون می‌شکند. همه‌ی سرنشینان کشتی می‌میرند اما کروزو، واقعن معجزه‌آسا، نجات می‌یابد و امواج دریا او را به جزیره‌ای نامسکون می‌اندازند. او نه می‌داند کجاست و نه می‌داند چه کند و چه بخورد و کجا بخوابد. ترس از وحشیان بومی و حیوانات درنده هم مزید علت است تا با دل‌شوره و هراسی عظیم روبه‌رو شود.

خروج و نجات کروزو از آن جزیره، برخلاف آن‌چه که احتمالن می‌پندارد، محال است. جزیره نه ساکنی دارد و نه جریان‌های تند اطراف آن امکان فرار با قایق‌های کوچک را می‌دهند. بنابراین، کروزو تمام ۲۸ سال و ۲ ماه و ۱۹ روز آینده را آن‌جا، یکه و تنها و منزوی، باقی می‌ماند. کشتی، باز هم معجزه‌گون، پیش از غرق‌شدن کامل، مدتی نزدیک ساحل به گل می‌نشیند و کروزو موفق می‌شود تعداد زیادی ابزار و ادوات و نیز غذا و نوشیدنی‌های داخل آن را با کلک‌های کوچکی که می‌سازد به ساحل منتقل کند. این غنایم کمک بزرگی‌اند تا او بتواند سر و سامانی به‌زنده‌گی بدوی خود بدهد و اندک‌اندک وسایلی را که لازم دارد و خانه‌ی امنی برای خود بسازد. غلاتی را که از بخت خوش و اتفاقی در بساط‌اش مانده کشت می‌دهد و بزهای وحشی جزیره را اهلی می‌کند و نان و برنج و گوشت و شیر و پنیر خود را تامین می‌کند. البته همه‌ی این‌ها به مدد سال‌ها کوشش و تلاش و خلاقیت به دست می‌آیند و در این میانه او از فکر فرار هم غافل نیست.

کروزو که در ابتدای حضورش در جزیره همه‌چیز را به شوربختی‌اش و قهر خداوند نسبت می‌داد، در انزوای طولانی دوران اقامت‌اش، به مرور، نیمه‌ی پر لیوان را می‌بیند و در این موضوع تامل می‌کند که خداوند فقط او را نجات داده و همه‌ی امکانات لازم برای ادامه‌ی حیات‌اش در این جزیره را در اختیارش گذاشته است. این تفکرات باعث می‌شود او رجعتی به دین و انجیل داشته باشد و به مومنی خداپرست و شاکر بدل شود.

پندهای مستقیم اخلاقی و آن‌چه از مناسک و تفکرات مذهبی کروزو بیان می‌شود، گاه از فرط تکرار، ملال‌آور می‌شوند و در ضمن ضرب‌آهنگ بسیار تند و جذاب رمان را هم از تک و تا می‌اندازند، اما هم‌این پندها از دلایل اصلی توجه به این کتاب بودند و هستند؛ تلاش و پشت‌کار کروزو و ایمان او به خداوند در نهایت به نجات و موفقیت‌اش ختم می‌شود، و هم‌این مساله باعث شده که غربی‌ها این کتاب را نوشته‌ای بسیار سودمند و آموزنده برای نوجوانان و جوانان بدانند و مطالعه‌اش را به آن‌ها توصیه کنند. درواقع، وجه مذهبی و اخلاقی جنبه‌ی مهمی از «رابینسون کروزو»ست و دوشادوش جذابیت وقایع آن در موفقیت این اثر نقش بازی کرده است.

باری، نقل همه‌ی ماجراهای نفس‌گیر و فوق‌العاده خواندنی که برای کروزو اتفاق می‌افتد ممکن نیست؛ به‌خصوص، وقایع پس از سال ۲۳ حضورش در جزیره، که برای اولین‌بار هم‌سخنی می‌یابد و زنده‌‌گی‌اش آسوده‌تر می‌شود. کروزو مرد وحشی‌ای را که بومیان جزایر اطراف (بعدن می‌فهمد جزایر ترینیداد است) برای کشتن و خوردن به آن جزیره آورده‌اند نجات می‌دهد. چون روز جمعه او را نجات داده او را هم «جمعه» می‌نامد و به خدمت خود درمی‌آورد. چند سال بعد، اتفاقن پای وحشیان و سفیدپوستان دیگری هم به جزیره‌ی پرت کروزو باز می‌شود و او بالاخره ـ با کش و قوس رخ‌دادهای فراوان و دش‌وار ـ موفق می‌شود به یاری بخت خوش، و آن‌چه خواست و حکمت خداوند می‌داند، جزیره را ترک کند و به انگلستان برگردد. آن‌جا همه‌ی ثروت‌اش را بازمی‌یابد و زنده‌گی جدید و موفقی را می‌آغازد.

«رابینسون کروزو» از مهم‌ترین رمان‌های تاریخ ادبیات جهان است؛ با وجود آن‌که حدود سی‌صد سال پیش منتشر شده اما هنوز که هنوز است به زحمت می‌توان اثری پیدا کرد که خلاقیت و جذابیت این رمان را داشته باشد. دفو آن‌قدر ماهرانه دنیای جزیره‌ای که رابینسون در آن گرفتار می‌شود، و به‌ویژه افکار پریشان و متناقض او را، توصیف می‌کند که احساس می‌کنیم خود ما آن‌جا گیر افتاده‌ایم و باید با ساخت پناه‌گاهی با شاخ و برگ درختان، شکار بز و لاک‌پشت، و کاشتن غلاتی که در بساط‌مان باقی مانده زنده‌گی کنیم! رمان آن‌قدر جذاب است که به محض درگیرشدن با ماجراها دیگر نمی‌توان از مطالعه‌اش دل کند و با وجود آن‌که همه‌ی‌مان تاحدودی وقایع و سرانجام آن را می‌دانیم تا صفحه‌ی آخرش را با لذت و کنج‌کاوی می‌خوانیم.

«رابینسون کروزو» بارها و بارها به فارسی ترجمه شده است؛ بسیاری از این ترجمه‌ها متن تلخیص‌شده‌ی آن هستند و معدودی هم متن کامل. اخیرن ترجمه‌ی خوب و کاملی از آن با برگردان «مرجان رضایی» توسط نشر مرکز به بازار آمده که بسیار روان و فصیح است. فقط نمی‌دانم چرا دو، سه فصل پایانی آن با اغلب ترجمه‌های دیگری که من خوانده‌ام یا تورق کرده‌ام (از جمله کار «اقبال یغمایی» و کار «بهرام فره‌وشی») تفاوت دارد. شاید متن معیار این ترجمه‌ یک ویراست جدید از کار بوده است. البته به نظر من، اگر جسورانه نباشد، داستان کروزوی منزوی باید وقتی که نجات پیدا می‌کند و ثروت‌اش را بازمی‌یابد تمام شود و چند فصل کوتاهی که از پس آن آمده زاید و بی‌ارزش است؛ بنابراین، این تفاوت خیلی هم مهم نیست. ‌این مزیت ‌که ترجمه‌ی خانم رضایی پخته، خوش‌خوان، و با نثر ام‌روزی‌ست کفایت می‌کند تا با خیال آسوده آن‌را به مخاطبان پیش‌نهاد کرد.

«رابینسون کروزو» از شورانگیزترین و خلاقانه‌ترین آثار ادبی دنیاست.

یادداشت‌های پیشین:

۱) باباگوریو/ بالزاک ۲) سرخ و سیاه/ استاندال

۳) دکتر جکیل و مستر هاید/ استیونسن ۴) ماشین زمان/ اچ. جی. ولز

۵) حکایت‌های ازوپ ۶) موش‌ها و آدم‌ها/ جان استاین‌بک

۷) قاضی و جلادش/ فریدریش دورنمات   ۸) فرنی و زویی/ سلینجر

۹) خاطره‌ی دل‌برکان غم‌گین من/ مارکز

(بیش‌تر آثار معرفی‌شده در این سری یادداشت‌ها از این کتاب الکترونیک انتخاب می‌شوند.)

از گلستان من ببر ورقي

عمران صلاحي

نشر هم‌راه/ چاپ دوم/ ۱۳۸۱

«به چه کار آيدت ز گل طبقي؟/ از گلستان من ببر ورقي» (سعدي)

آخرين بار که زنده‌نام عمران صلاحي را ديدم خوب به خاطر دارم: يک عصر سرد زمستاني در گورستان ظهيرالدوله‌‌ي تجريش. عمران با ظاهر پروقار و آرام هميشه‌گي‌، که شور و شوق و طنازي نوشته‌هاي‌اش در آن انعکاس چنداني نداشت، از محوطه‌ي غربي قبرستان، آرام‌آرام، به سمت مزار فروغ مي‌رفت. من پايين قبر ارتش‌بد «فضايل تدين» ايستاده بودم و يک لحظه که سرم را بالا آوردم، او را ديدم که سرش را پايين آورد و از زير درختي عبور کرد. هنوز هم وقتي به عمران صلاحي فکر مي‌کنم اين تصوير در ذهن‌ام نقش مي‌بندد. خداي‌اش بيامرزاد که انساني بزرگ‌وار و دوست‌داشتني بود و خيلي زود از دست رفت.

عمران (خودش نوشت: مرا به نام کوچک‌ام صدا بزن) يکي از باذوق‌ترين و چيره‌دست‌ترين طنزپردازهاي ادبيات معاصر ماست. هر چند او شعر هم مي‌گفت، اما خلاقيت‌اش بيش‌تر در طنزهايي که، به‌خصوص براي مطبوعات، مي‌نوشت تجلي داشت. او هر از چندي نوشته‌هايي را که در صفحات طنز روزنامه‌ها و مجله‌ها منتشر مي‌کرد گرد مي‌آورد و به قول خودش با «تجديد نظر و حذف اضافات!» به‌صورت کتاب انتشارشان مي‌داد. يکي از آخرين اين آثار هم‌اين کتاب «از گلستان من ببر ورقي»ست که در آن شماري از نوشته‌هاي عمران جمع شده که بين سال‌هاي ۷۱ تا ۷۸ در نشريات گل‌آقا، دنياي سخن، گردون، معيار، بخارا، آدينه، شباب و ... چاپ شده بود. اين کتاب اولين بار در سال ۷۹ منتشر شد و در زمستان ۸۱ هم دومين و، فعلن، آخرين چاپ آن به بازار آمد.

هم‌آن‌طور که از نام کتاب برمي‌آيد، عمران با شوخ‌طبعي کتاب را، مثل «گلستان سعدي،» به هشت باب قسمت کرده و روي باب‌ها هم هم‌آن نام باب‌هاي گلستان را گذاشته است؛ با اين تفاوت که در قيد و بند اين نبوده که حتمن هر نوشته در بابي که به آن مربوط است بيايد، «چون اين روزها حرف‌هايي زده مي‌شود که در هيچ بابي نمي‌گنجد!»

نوشته‌هاي «از گلستان من ببر ورقي» بيش‌تر به شکل داستان‌هاي کوتاه و تعدادي هم قطعات طنزآميز است. عمران موضوعات و مشکلات مختلف اجتماعي، اقتصادي، و فرهنگي را با زبان شيرين طنز و در خلال روايت حکايت‌ها و اتفاقات بامزه‌ بيان مي‌کند. هنر او آن‌جاست که طنزش ـ اگر بتوان اين کلمه را به کار برد ـ «نجابت» بي‌مانندي دارد و در عين گزنده‌گي و نيش‌داري‌ پوسته‌اي محجوب و دل‌پذير آن را احاطه کرده است. عمران به معناي واقعي «طنز» مي‌نويسد و براي خنداندن مخاطب و جلب توجه به دام لوده‌گي و تمسخر نمي‌افتد. ديگر نکته‌ي قابل توجه در «از گلستان من ببر ورقي،» که البته به ديگر نوشته‌هاي عمران هم قابل تعميم است، اين است که او با وجود توجه به مسائل و اتفاقات زمان نگارش داستان‌ها معمولن با نگاهي کلي به اين موضوعات مي‌نگرد؛ بنابراين، با گذشت زمان گرد کهنه‌گي بر نوشته‌هاي‌اش نمي‌نشيند و طراوت و جذابيت آن‌ها محفوظ است.

عمران کتاب ديگري هم دارد با نام «حالا حکايت ماست؛» اين کتاب هم مجموعه‌اي از طنزهاي مطبوعاتي اوست. در مقام مقايسه، «از گلستان من ببر ورقي» هرگز به پاي تکه‌ها و ظرايف فوق‌العاده‌ي «حالا حکايت ماست» ـ که به‌نظرم به‌ترين کتاب طنز عمران است ـ نمي‌رسد، اما باز هم لحظات نابي دارد که با خواندنشان قهقهه خواهيد زد، و شيريني‌شان تا مدت‌ها زير زبان‌تان مي‌ماند.

نشر همراه، ناشر «از گلستان من ببر ورقي،» ظاهرن چندي‌ست که ديگر فعاليت ندارد؛ بنابراين، اين کتاب از سال ۸۱ تاکنون بازنشر نداشته و طبيعتن ناياب است. اميدوارم خانواده‌ي عمران صلاحي به‌زودي شرايطي فراهم کنند که اين کتاب هم مانند آثار ديگر او تجديدچاپ شود و در اختيار دوست‌داران‌اش قرار بگيرد.

هفت پرده (فيلم سينمايي)

کارگردان: فرزاد مو‌تمن/  نويسنده: سعيد عقيقي

بازي‌گران: فريبرز عرب‌نيا، مهدي احمدي، ماني کسرائيان، شاه‌علي سرخاني، عسل بديعي، ماهايا پطروسيان، به‌زاد فراهاني، و گل‌شيفته فراهاني

چند روزي‌ست که فيلم سينمايي «هفت پرده،» بي‌سر و صدا، در شبکه‌ي نمايش خانه‌گي توزيع شده است. اين حرکت با چراغ خاموش احتمالن به دو دليل است؛ اول اين‌که اين فيلم حدود ۱۱ سال مجال اکران نيافت و مانور تبليغاتي روي انتشار و پخش اثر مي‌توانست دوباره حساسيت‌هايي را برانگيزد. دليل دوم، حضور گل‌شيفته‌ فراهاني‌ست، که لزومي به توضيح بيش‌تر ندارد. فقط مي‌توان از سعه‌ي صدر وزارت ارشاد خرسند بود که، به‌رغم همه‌ي محدوديت‌هاي درست يا نادرست، بالاخره مجوز پخش به اين اثر داده است.

«هفت پرده» اولين تجربه‌ي سينمايي فرزاد موتمن در مقام کارگردان به شمار مي‌آيد. او پس از ساخت اين فيلم آثاري مثل «شب‌هاي روشن،» «باج‌خور،» «صداها،» و «پوپک و مش‌ماشاء‌الله» ساخت و جاي‌گاه خود را در سينماي ايران تثبيت کرد. با وجود اين، به نظر من او يک کارگردان متوسط است و فراز و نشيب بسياري در کارهاي‌اش داشته است. مثلن، هم‌اين «هفت پرده» ـ به دلايلي که خواهم گفت ـ فيلم ضعيفي‌ست، و در عوض فيلم «صداها» يکي از به‌ترين آثار سينمايي ساخته‌شده پس از انقلاب است و مي‌توان آن‌را به‌ترين فيلم کارگردان و به‌ترين فيلم‌نامه‌ي سعيد عقيقي‌ دانست. با آن‌که اغلب دوست‌داران سينما فرزاد موتمن را با فيلم «شب‌هاي روشن» مي‌شناسند، و اين فيلم تحسين‌شده‌ترين ساخته‌ي اوست، به عقيده‌ي من جذابيت اين اثر را بايد به پاي رمان «فئودور داستايفسکي» گذاشت. فقط کساني که کتاب داستايفسکي را خوانده‌اند و فيلم موتمن را هم ديده‌اند مي‌دانند که چه مي‌گويم. حساب «پوپک و مش‌ماشاء‌الله» هم که کاملن روشن است! حتا نيازي به تماشاي فيلم نيست، از روي اسم‌اش هم مي‌توان فهميد که يک کمدي نازل تجاري به سبک فيلم‌فارسي‌ست.

باري، من تقريبن تمام فيلم‌هاي شاخصي را که به شبکه‌ي سينماي خانه‌گي عرضه مي‌شوند مي‌خرم و مي‌بينم. «هفت پرده» را هم به محض توزيع گرفتم، با اين اميد که فيلم‌نامه‌ي سعيد عقيقي و کارگرداني موتمن، و بازي چند ستاره‌ي شناخته‌شده، لابد فيلم قابل اعتنايي پديد مي‌آورد. البته، نمي‌خواهم بگويم اين فيلم در حد فاجعه است، خير، اتفاقن نسبت به فيلم‌هاي بدنه‌ي مبتذل سينماي ايران فيلم انديشيده و فاخري‌ست، اما در قياس با ديگر فيلم‌هاي فاخر سينما هيچ حرفي براي گفتن ندارد.

کج‌سليقه‌گي‌هايي که در ابتدا توي ذوق مي‌زند ربطي به خود اثر ندارد و به موسسه‌ي «سينمارسانه‌ي آسيا،» پخش‌کننده‌ي اثر، مربوط است. رو و پشت کاور فيلم نوشته شده فرمت آن وي‌سي‌دي است، بعد با ماژيک آن را خط زده‌اند؛ تا وقتي پک را باز نکنيد نمي‌فهميد که اين اثر روي دي‌وي‌دي عرضه شده است. معلوم نيست چرا در اين موسسه‌ي، ظاهرن، عريض و طويل يک نفر پيدا نشده که کاور را چک و اين اشتباه فاحش را اصلاح کند. بعد که فيلم آغاز مي‌شود، در پروانه‌ي اثر ژانر آن «دفاع مقدس» قيد شده، و باز هم معلوم نيست چرا مسئولان وزارت ارشاد و مسئولان تهيه و توزيع فيلم متوجه اين خطا نشده‌اند؛ فيلم به هيچ وجه ربطي به موضوع جنگ ندارد. سومين موضوع آزاردهنده به نحوه‌ي درج لوگوي «آسيا» در فيلم مربوط است. اين لوگو با خط نستعليق و با رنگ قرمز خيلي پررنگ و جلب‌توجه‌کننده دائمن روي قسمت پاييني سمت راست صفحه قرار دارد و ضمن اين‌که مدام روي اعصاب رژه مي‌رود، در قسمت‌هايي از فيلم که زيرنويس فارسي دارد، بخشي از نوشته‌ها را مي‌پوشاند.

فيلم در هفت پرده يا هفت اپيزود روايت مي‌شود و ماجراي چهار مرد جوان است که هر يک به نحوي درگير بي‌پولي مفرط‌اند. اين چهارمرد به‌شدت نيازمند پول‌اند و وقتي همه‌ي درها را به روي خود بسته مي‌بينند تصميم مي‌گيرند به دزدي مسلحانه دست بزنند.

اوج ضعف فيلم‌نامه آن‌جاست که منطق ماجرا از اساس مي‌لنگد، و وقتي خانه از پاي‌بست ويران است، طبيعي‌ست که ديوار فيلم تا ثريا کج مي‌رود. فيلم موفق نمي‌شود سمپاتي مخاطب را نسبت به کاراکترها برانگيزد. به هم‌اين دليل هم‌واره بين بيننده و فيلم فاصله است و نامملوس بودن دنياي فيلم به کسالت و بطالت مي‌انجامد. چهار نفر «دوست صميمي» که با آن‌ها مواجه‌ايم هر يک شغل و جاي‌گاه اجتماعي متفاوتي دارند: يکي دانش‌جوي فلسفه، ديگري راننده‌اي حتا بدون ماشين، آن يکي کارمندي دون‌پايه، و چهارمي معلم زبان است. معلوم نيست اين‌ها چه‌طور به هم بُر خرده‌اند و هم‌پياله شده‌اند و چه‌طور يک‌دفعه با هم به خنسي و آخر خط رسيده‌اند؟ عصيان مرد کارمند (با بازي زنده‌نام شاه‌علي سرخاني) تنها مورد باورپذير بين مشکلات اين چهار کاراکتر است. برادر اين مرد بيماري‌ست که نياز فوري به عملي پرهزينه دارد و، از نظر احساسي و منطقي، قانع‌کننده است که او براي تهيه‌ي پول به هر دري بزند، از جمله دزدي. اما ديگران چه؟ کدام معلم زبان براي رسيدن به پول بيش‌تر و تصاحب عشق‌اش، و تازه در حالي‌که پيش‌نهاد شغلي وسوسه‌کننده و پر آب و نان دوست ثروت‌مندش را پيش رو دارد، به سرقت مسلحانه روي مي‌آورد؟ کدام دانش‌جوي فلسفه، حتا در اوج بي‌پولي، دم‌خور سه نفر از خود بدبخت‌تر مي‌شود و تنها راه نجات را در روي آوردن به سرقت مي‌بيند؟ کدام راننده‌ي تنگ‌دستي صرفن براي اين‌که از شر غرولند زن‌اش خلاص شود و جواب صاحب نزول‌خور ماشين‌اش را بدهد هفت‌تير کشي مي‌کند؟

از اين‌ها گذشته، فيلم پر است از کليشه و صحنه‌ي بي‌ربط و فکرنشده که فقط نقش آب‌بستن به اثر و رساندن آن به زمان استاندارد يک فيلم سينمايي را دارند. از جمله، صحنه‌اي که ماهايا پطروسيان سوار تاکسي مرد راننده مي‌شود يا صحنه‌اي که گل‌شيفته فراهاني در نقش مسخره و متظاهر يک فرشته رو به روي دانش‌جوي فلسفه مي‌نشيند. سکانس کشته‌شدن و دفن مرد نزول‌خور هم که ديگر آخر غلو و کليشه است؛ دستي به مرد مي‌خورد و او مي‌افتد و مي‌ميرد، تا براي صد هزارمين بار در تاريخ سينما دزدهاي ناشي اين ديالوگ را به زبان بياورند: «قرار ما سرقت بود نه قتل.» (!)

نوع روايت و تلفيق فراواقعيت و واقعيت هم که بدل به مضحکه‌اي از تفاخر شده و بيش از آن‌که فلسفي و روشن‌فکرانه به نظر برسد، فقط تعليق کاذب به کار تزريق مي‌‌کند و منطق آن از اساس مي‌لنگد. من اسم اين نوع روايت را فقط مي‌توانم «پست‌مدرن‌بازي» و «اداي سوررئاليسم را درآوردن» بگذارم.

به عقيده‌ي من تنها ارزش «هفت پرده» تمريني‌ست که فيلم‌نامه‌نويس و کارگردان براي رسيدن به اثر غيرخطي و اپيزوديک «صداها» انجام داده‌اند. بدون اين تجربه شايد موتمن و عقيقي نمي‌توانستند اين تريلر شاخص و جذاب را خلق کنند. هم‌اين و بس.

مگر مي‌توان ايراني بود و از اهداي جايزه‌ي «گلدن گلوب» به «جدايي نادر از سيمين» سر به آسمان نسود؟ به احترام اصغر فرهادي می‌ایستم و کلاه از سر برمي‌دارم. اميدوارم به‌زودي دريافت جايزه‌ي اسکار را جشن بگيريم.

خاطره‌ي دل‌برکان غم‌گين من

(Memoria de mis putas tristes)

گابريل گارسيا مارکز

سال نشر: ۲۰۰۴

«پيرانه‌سرم عشق جواني به سر افتاد...» (حافظ)

«اي بي‌خبر از سوخته و سوختني/ عشق آمدني بود نه آموختني» (سنايي)

چند ماه است که نام مارکز در ايران باز هم سر زبان‌هاست. ترجمه‌ي «بهمن فرزانه» از رمان جاودان «صد سال تنهايي» پس از حدود ۳۳ سال دوباره ـ قانوني و توسط ناشر اصلي‌اش: اميرکبير ـ بازنشر شده و برگردان‌هايي از آثار غيرداستاني او ـ نظير «نوشته‌هاي کرانه‌اي» ـ هم انتشار يافته‌اند؛ با وجود اين، شايد جنجالي‌ترين اثر مارکز در ايران هم‌اين کتاب «خاطره‌ي دل‌برکان غم‌گين من» باشد. اين کتاب ـ با وجود آن‌که به‌هيچ‌وجه اروتيک نيست و درواقع، تاملي‌ست بر جوهر زنده‌گي و جوهر عشق ـ در اوان انتشار برگردان فارسي‌اش، قرباني يک سو‌ء‌تفاهم شد و به محاق توقيف رفت.

مارکز ۸۴ ساله دهه‌هاست که از افت و خيزهاي بازار ادبيات ايران جان سالم به در برده و نه تنها شهرت و محبوبيت‌اش را حفظ کرده که حتا پيوسته معروف‌تر و مقبول‌تر شده‌ است. تقريبن همه‌ي آثار او، اغلب با چندين و چند ترجمه، منتشر شده‌اند؛ گزارش يک مرگ، توفان برگ، تدفين مادربزرگ، بوي درخت گوياو، گزارش يک آدم‌ربايي، صد سال تنهايي، از عشق و ديگر اهريمنان، عشق سال‌هاي وبا، ساعت نحس، ماجراي اقامت پنهاني ميگل ليتين در شيلي، سرگذشت يک غريق، ژنرال در هزارتوي خود، زنده‌ام که روايت کنم، پاييز پدرسالار، و کسي به سرهنگ نامه نمي‌نويسد از زمره‌ي اهم اين آثارند. کم‌تر نويسنده‌اي به موفقيت مارکز در ايران دست يافته است.

هرچند همه‌ي ما مارکز را با شاه‌کار بي‌هم‌تاي‌اش «صد سال تنهايي» مي‌شناسيم اما واقعيت اين است که اين نوبليست کلمبيايي نويسنده‌اي قدر و نابغه است که ـ برخلاف خيل نويسنده‌هايي که فقط يک کتاب خوب نوشته‌اند ـ چندين اثر فوق‌العاده‌ دارد. «عشق سال‌هاي وبا»ي او تنها چيزي که از «صد سال تنهايي» کم دارد «نام» است، و حتا نوشته‌هاي معمولي و نه‌چندان شاخص مارکز يک سر و گردن بالاتر از بسياري از نوشته‌هاي نويسنده‌گان امريکاي لاتين قرار مي‌‌گيرند.

«خاطره‌ي دل‌برکان غم‌گين من» آخرين رماني‌ست که گابريل گارسيا مارکز منتشر کرده است. اين کتاب در سال ۲۰۰۴ چاپ شد و اوج پخته‌گي فکر و قلم گابو در آن نمايان است. برخلاف اغلب آثار مارکز، در «خاطره‌ي دل‌برکان غم‌گين من» اثري از رئاليسم جادويي خاص امريکاي لاتين و خود مارکز ديده نمي‌شود. اين اثر، تمام‌قد، رئاليستي‌ست؛ و البته هوشمندانه از دامي که مدام سر راه‌اش گسترده است، يعني غلطيدن به سانتيمانتاليسم، مي‌گريزد.

«خاطره‌ي دل‌برکان غم‌گين من» را فقط يک نويسنده‌ي سال‌خورده مي‌توانست به اين خوبي بنويسد، زيرا اساسن اين رمان به روايت جهان سال‌خورده‌گي و رابطه‌ي آن با مهم‌ترين مثلث فلسفي و رفتاري حيات انسان ـ يعني زنده‌گي، مرگ، و عشق ـ مي‌پردازد. مارکز اين کتاب را در ۷۶ ساله‌گي‌اش چاپ کرد و بي‌گمان از بسياري از تجربه‌هاي خودش براي قوام‌بخشيدن به کاراکتر پيرمرد روزنامه‌نگار کهن‌سال کتاب بهره گرفته است، چه اگر غير از اين بود، اثر تا اين اندازه ملموس و پذيرفتني نمي‌نمود.

«خاطره‌ي دل‌برکان غم‌گين من» روايتي‌ست از زنده‌گي روزنامه‌نگاري پير که در روز تولد ۹۰ ساله‌گي‌اش تصميم مي‌گيرد هم‌آغوشي با يک دوشيزه‌ي نوجوان را به خود پيش‌کش کند. او هرگز ازدواج نکرده و سال‌هاي طولاني عمرش در «نجيب‌خانه» و با «عشق‌بازي»‌هايي که اثري از «عشق» در آن‌ها نيست گذشته است. پيرمرد تمام عمر تنها بوده و آن‌قدر سرگرم هرزه‌گي شده که هرگز نه گذر عمر را حس کرده و نه فرصتي براي تجربه‌ي دوست‌داشتن واقعي يافته است. او اسير رابطه‌ي جنسي‌ست و آن‌را هميشه مانند يک «کالا» خريده، و حتا به معدود کساني که روسپي نبوده‌اند و با او رابطه داشته‌اند هم به اصرار پول پرداخته کرده است.

هنگامي که او به ديدار دختر فقير ۱۴ ساله‌اي که «روسا کابارکاس» ـ مدير نجيب‌خانه ـ براي او پيدا کرده مي‌‌آيد دخترک را غرق در خواب مي‌بيند. دخترک خسته از کار سخت روزانه، و ترسيده از اتفاق غريب و تجربه‌ناشده‌اي که انتظارش را مي‌کشد، شب دوم ديدار را هم در خواب به صبح مي‌رساند. پيرمرد چون‌آن فريفته‌ي زيبايي بکر و نارسيده‌ي دخترک است که فقط به ديدار تن عريان او اکتفا مي‌کند و جلوتر نمي‌رود. در عوض، براي اولين‌بار در اين ۹۰ سال فرصتي مي‌يابد تا اعجاز بهشتي پيکر يک زن را، دقيق و از سر حوصله، کشف کند. او «چون‌آن که افتد و داني،» و البته بسيار دير، درمي‌يابد که شيفته و شيداي دخترک شده و ديگر نمي‌تواند جدايي او را تاب بياورد.

عشق ديررسيده‌ تلنگري‌ست وحشت‌ناک که حقيقت فاجعه‌بار زنده‌گي پوچ گذشته را پيش روي پيرمرد مي‌گذارد. از آن بدتر تقلاي روح براي تصاحب دختر است که، با توجه به شرايط جسمي و سني پيرمرد، بي‌حاصل مي‌نمايد و استيصال و پريشاني و غم و اندوه او را صدچندان مي‌کند. پيرمرد به کلي تغيير مي‌کند و به آدم ديگري بدل مي‌شود، پژمرده و سودازده، و درد و رنج پيري را نيز بسيار شديدتر حس مي‌کند، به‌گونه‌اي که گمان مي‌برد ديگر فاصله‌ي چنداني با مرگ ندارد.

البته برخلاف عشاق معروف کتاب‌ها، بخت با پيرمرد قصه‌ي مارکز يار است، زيرا او درمي‌يابد که در مدت مراوده با دخترک فقير و مهربان، او نيز دل‌بسته و مشتاق شده است و حالا مي‌تواند به هم‌راه او مابقي عمرش را در خوشي و عشرت زيستن با عشق سر کند.

درحقيقت، روايت مارکز از روزگار روزنامه‌نگار سال‌خورده‌ي هوس‌ران، و عشق ديرهنگامي که معنا و شادکامي را هم‌زمان به زنده‌گي‌اش ارمغان مي‌دهد، بهانه‌اي‌ست براي تعمق در جوهر عشق و اهميت آن. مارکز به خوبي نشان مي‌دهد که زنده‌گي بدون عشق چه بي‌اندازه هيچ و پوچ و بر باد است و چه بي‌اندازه تلخ و رنج‌آور و حسرت‌آميز. در مقابل، شور عشق تصوير مي‌شود که هم‌چون رنگي‌ست که به بي‌رنگي زنده‌گي مي‌پاشد و  تحمل‌ناپذيري تنهايي را با حس يکي‌شدن با ديگري از بين مي‌برد.

«خاطره‌ي دل‌برکان غم‌گين من» بي‌شک يکي از آثار مانده‌گار مارکز و يکي از خواندني‌ترين دست‌آوردهاي ادبيات در ابتداي قرن بيست و يکم است. گذشت زمان ارزش اين اثر را به‌تر عيان خواهد کرد و خيلي زود افتخار «کلاسيک‌شدن» را براي‌اش به هم‌راه خواهد آورد.

آخرين اثر داستاني گابو را سه نفر به فارسي برگردانده‌اند: کاوه ميرعباسي، کيومرث پارساي، و اميرحسين فطانت. ترجمه‌ي آقاي پارساي هرگز مجال انتشار نيافت، و ترجمه‌ي آقاي فطانت هم در خارج از کشور منتشر شد. ترجمه‌ي کاوه ميرعباسي تنها ترجمه‌اي بود که چاپ شد و در اختيار کتاب‌خوان‌هاي ايراني قرار گرفت؛ هرچند، سرنوشت تلخ اين ترجمه را همه مي‌دانيم. اگر خواستيد اين اثر شاخص مارکز بزرگ را بخوانيد، سراغ نسخه‌هاي افست اين کتاب نرويد که، غيرقانوني، مثل نقل و نبات، در پياده‌روهاي خيابان انقلاب مي‌فروشند؛ يا نسخه‌ي الکترونيکي ترجمه‌ي آقاي فطانت را بخوانيد، يا دوستي پيدا کنيد که يکي از ۵۵۰۰ نسخه‌ي اصلي ترجمه‌ي کاوه ميرعباسي را ـ که ترجمه‌ي به‌تر و روان‌تري‌ست ـ داشته باشد و آن‌را امانت بگيريد. ناياب‌بودن يک کتاب بهانه‌ي مناسبي براي چشم‌بستن به (دست‌کم) حقوق معنوي مترجم و ناشر نيست.

شايد بتوان سرتاسر «خاطره‌ي دل‌برکان غم‌گين من» را در ديالوگي خلاصه کرد که روسپي بازنشسته‌اي به پيرمرد مي‌گويد: «واقعن حيف است که بميري و مزه‌ي هم‌آغوشي توام با عشق را نچشيده باشي.»

يادداشت‌هاي پيشين:

۱) باباگوريو/ بالزاک ۲) سرخ و سياه/ استاندال

۳) دکتر جکيل و مستر هايد/ استيونسن ۴) ماشين زمان/ اچ. جي. ولز

۵) حکايت‌هاي ازوپ ۶) موش‌ها و آدم‌ها/ جان استاين‌بک

۷) قاضي و جلادش/ فريدريش دورنمات   ۸) فرني و زويي/ سلينجر

(بيش‌تر آثار معرفي‌شده در اين سري يادداشت‌ها از اين کتاب الکترونيک انتخاب مي‌شوند.)

نوشيدن مه در باغ نارنج

مرتضا کربلايي‌لو

نشر افراز/ چاپ اول/ ۱۳۸۸

رمان کوتاه «نوشيدن مه در باغ نارنج» کار «مرتضا کربلايي‌لو» (متولد ۱۳۵۶) است. از اين نويسنده‌ي پرکار پيش از اين آثاري همچون «من مجردم، خانم،» «زني با چکمه‌ي ساق‌بلند سبز،» «مفيد آقا،» و «روباه و لحظه‌هاي عربي» منتشر شده است.

کربلايي‌لو مدتي طلبه بوده و تحصيلاتي در زمينه‌ي علوم ديني دارد. اين مساله نمودي بارز در اکثر نوشته‌هاي او داشته و رمان‌ها و داستان‌هاي کوتاه‌اش را به جريان و صدايي تازه در ادبيات ايران بدل کرده است. کربلايي‌لو دغدغه‌هاي مذهبي و فلسفي‌اش را در قالب داستان مي‌ريزد اما نه به شيوه‌ي ادبيات ديني سفارشي و حکومتي. او روي‌کردي شخصي و روشن‌فکرانه به دين دارد که گاه حتا در تعارض با روي‌کرد غالب و تبليغ‌شونده است. موفقيت باورنکردني «روي ماه خداوند را ببوس» نوشته‌ي «مصطفا مستور» در اين سال‌ها از پتانسيل بالاي رمان‌هايي با تم‌هاي مذهبي براي موفقيت و محبوبيت در ايران نشان داشت اما اين کتاب موفق به جريان‌سازي نشد و پس از آن آثاري با بن‌مايه‌هاي مشابه انتشار پيدا نکرد. چاپ مداوم آثار کربلايي‌لو را مي‌توان امکاني تازه براي رشد و معرفي داستان‌هايي مدرن با تم‌هاي مذهبي دانست، داستان‌هايي که معمولن به علت ذهنيت منفي منتقدها هميشه در حاشيه به سر برده و سر از محاق برنياورده‌اند.

«نوشيدن مه در باغ نارنج» در يک ظهر تا شب اتفاق مي‌افتد. «آيت‌الله علياري» پيرمردي عالم و عارف است که به هم‌راه دخترش «سمانه» در يک کوشک بزرگ در دهي کوچک منزل دارد. شوفاژ کوشک از کار افتاده و آن‌جا کسي نيست که از عهده‌ي تعمير آن بربيايد. «مهندس،» پسر آيت‌الله، يکي از تکنسين‌هاي شرکت‌اش را براي تعمير شوفاژ به کوشک مي‌فرستد. «کريم» با قطار به شهر کوچک مي‌آيد و بعد در کوشک باشکوه که در ميان درختان زيباي نارنج محصور است مهمان آيت‌آلله و سمانه مي‌شود. خرابي شوفاژخانه، که يک مشکل کاملن فني‌ست، بهانه‌اي‌ست براي درگير شدن کريم با يک ماجراي معنوي و نويسنده به خوبي از عهده‌ي ساختن اين کنتراست برآمده است. کريم که در هياهوي شهرنشيني گم است با حضور در کوشک آرام و پرت‌افتاده‌ي آيت‌الله ـ که نمادي‌ست از شخصيت اين مرد عارف ـ فرصتي دوباره مي‌يابد تا دريابد چه‌قدر درگير زشتي‌ها و پلشتي‌هاي شهر شده و از جنبه‌هاي معنوي انساني خود غافل مانده است. درواقع، درون‌مايه‌ي رمان دعوت خواننده به تاملي دوباره درباره‌ي خود و دين است.

يکي از مهم‌ترين نکاتي که در «نوشيدن مه در باغ نارنج» به چشم مي‌خورد ارائه‌ي قرائتي نو از ديد دين ـ و به‌طور مشخص اسلام ـ نسبت به زن است. «آيت‌الله» با آن کمالات و اعتقادات‌اش رابطه‌اي آزادمنشانه و به دور از جزم‌انديشي با سمانه دارد. سمانه‌ي عزيزدردانه بي‌هيچ محدوديتي در کوشک مي‌چرخد و با مردان غريبه‌اي که مهمان‌ پدرش هستند گرم و صميمانه برخورد مي‌کند. او مي‌تواند با کريم در زيرزمين تنها بماند و گپ بزند، يا در نيمه‌شب تاريک و خلوت سراغ کريم برود و او را به کوشک بازگرداند. سمانه حتا چهار سال به تهران آمده و در دانش‌گاه تحصيل کرده است؛ و همه‌ي اين‌ها در حالي‌‌ست که او دختري‌ست آيت‌الله‌زاده و با اعتقادات قوي مذهبي. نيز در کتاب بارها جهان به زني زيبا تشبيه مي‌شود و زن در متن مترادف با لطافت، زيبايي و مهرباني قرار دارد. نويسنده در جايي پا را از اين هم فراتر مي‌گذارد و با اشاره‌ي مستقيم به نظر يکي از علماي قم درباره‌ي وزارت زنان، از ديد «آيت‌الله» نظر او را واپس‌گرا و غيرعقلاني مي‌خواند و به تمسخر مي‌گيرد. کربلايي‌لو تلاش دارد بگويد دين زن‌ستيز نيست و از قرائت‌هاي مرتجعانه از دين انتقاد کند.

زبان خاص و پرداخته‌ي «نوشيدن مه در باغ نارنج» يکي ديگر از ويژه‌گي‌هاي اين رمان است که نظر خواننده را جلب مي‌کند. «رولان بارت» در شرح ديدگاه‌هاي «باختين» درباره‌ي زبان مي‌گويد: «زباني که ويژه‌گي زبان بودن خود را نشان مي‌دهد قابل اعتمادتر از زباني‌‌ست که با عوض کردن چهره خود را طبيعي جلوه مي‌دهد و فرآيند دلالت‌گري را پنهان مي‌کند.» زبان «نوشيدن مه در باغ نارنج» زباني‌ست فخيم با ساختارهاي نو و تشبيهات بديع فراوان. ارکان جمله جا به جا مي‌شوند، ديالوگ‌ها به حرف‌هاي معمولي که از دهان آدم‌هاي عادي بيرون مي‌آيد شباهت ندارد، و نويسنده مدام از توصيفات خاص و تشبيهات آشنايي‌زدا بهره مي‌برد؛ مثلن، طنين بوق قطار را با «ايست‌گاه از بوق قطار چاق شد» نشان مي‌دهد، آتش گرفتن ذغال را با «چشم سرخ اين ذغال بيدار مي‌شود،» و برخورد قطرات باران با پنجره را با «نوک‌زدن باران به شيشه.» شايد بتوان غلوآميز بودن اين زبان را ـ به قول پست‌مدرن‌ها ـ تلاشي براي کندکردن ريتم خوانش و بالا بردن سطح تعمق و ادراک خواننده و دعوت او به مکث، تامل، و تفکر دانست.

از سوي ديگر، اگر با ديد فرماليستي به زبان «نوشيدن مه در باغ نارنج» بنگريم، اين زبان فخيم و شبه آرکائيک بازنمودي‌ست از زبان کتب مقدس و آسماني. با اين نگاه، انتخاب اين زبان از سوي نويسنده براي روايت داستاني با تم عرفاني و مذهبي انتخابي هوشمندانه و چيره‌دستانه بوده است.

پاشنه‌ي آشيل رمان اين است که گاه نويسنده به جاي آن‌که تلاش کند ايدئولوژي و بن‌مايه‌هاي فلسفي اثر را در تاروپود آن بتند، راه ساده‌تري را برمي‌گزيند، يعني به‌عنوان داناي کل وارد ماجرا مي‌شود و انديشه‌هايي را براي خواننده بازگو مي‌کند. اگر او مي‌توانست اين پاره‌‌ها را نيز در خلال ديالوگ‌ها و کشمکش داستان بپرورد، نوشته‌ي او هم هنرمندانه‌تر بود و هم تاثيرگذارتر. در «نوشيدن مه در باغ نارنج» يک اتفاق جالب رخ داده است: در اين رمان، براي اولين‌بار در ادبيات معاصر ايران، يک عالم ديني، با درجه‌ي آيت‌‌اللهي، به‌عنوان يک کاراکتر اصلي در داستان حضور دارد.

(اين يادداشت پيش از اين در روزنامه‌ي شرق انتشار يافته است.)

شلیک و خرده‌ریز زنده‌گی

الکساندر پوشکین، آنتوان چخوف

ترجمه‌ی منصور صفوتی

نشر ساوالان (تبریز)/ چاپ اول/ بهار ۲۵۳۷

هم چخوف و هم پوشکین سال‌های سال است که در ایران محبوب‌اند و تمام آثار این‌دو بارها به فارسی در‌آمده‌اند. نیز بسیاری کتاب منتشرشده که شامل داستان‌هایی از این دو، و به‌خصوص چخوف، است؛ «شلیک و خرده‌ریز زنده‌گی» از زمره‌ی این کتاب‌هاست. با این تفاوت که فقط یک بار، آن هم در بحبوحه‌ی انقلاب، چاپ شده و دیگر هرگز تجدیدچاپ نداشته است. داستان‌های این کتاب، البته، در کتاب‌های دیگر و با ترجمه‌های دیگر منتشر شده‌اند، اما کتاب به شکل فعلی‌اش دیگر به بازار نیامد.

«شلیک و خرده‌ریز زنده‌گی،» آن‌طور که از نام‌اش هم پیداست، دو داستان کوتاه دارد. «شلیک» داستانی کلاسیک و به‌یادماندنی از الکساندر پوشکین است. در این داستان ماجرای زنده‌گی مرموز مردی به نام «سیلویو» روایت می‌شود. سلیویو عضو سابق سواره‌نظام ارتش و انسانی مغرور و جاه‌طلب است. داستان از قول افسر یک هنگ نظامی جریان می‌یابد. هنگ این افسر جوان در منطقه‌ای دورافتاده و پرت ساکن است و در نزدیکی محل اقامت آن‌ها خانه‌ی محقر سیلویو قرار دارد. سیلویو مردی‌ست که هیچ‌کس از زنده‌گی او چیزی نمی‌داند و «فقیرانه و ضمن فقر با ول‌خرجی» زنده‌گی می‌کند، به‌گونه‌ای که اغلب تعداد زیادی از افسران را برای ناهار و شراب به منزل‌اش دعوت می‌کند.

راوی با سیلویو مراوده‌‌ای صمیمی برقرار می‌کند و پس از رخ‌دادن یک پیش‌آمد ناگوار، محرم اسرار او می‌شود و تاحدودی از جزییات زنده‌گی گذشته‌اش آگاهی می‌یابد. سیلویو، از روی حسادت و غرور، و به بهانه‌ی تصاحب یک زن، با اشراف‌زاده‌ای درافتاده و از او یک سیلی خورده است. این دو با هم دوئل کرده‌اند اما این دوئل نیمه‌کاره مانده است؛ اشراف‌زاده شلیک‌اش را کرده و گلوله‌اش به خطا رفته اما وقتی نوبت به سیلویو ـ که تیراندازی بسیار ماهر است ـ می‌رسد او شلیک‌اش را به زمانی دیگر موکول می‌کند، چون می‌بیند که رقیب‌اش هیچ ترسی از مرگ ندارد و کشته‌شدن‌اش نمی‌تواند حس برتری‌جویی و انتقام‌گیری را در او ارضا کند. بنابراین، عزلت‌نشین می‌شود و منتظر روز انتقام می‌ماند.

سیلویو یک شب به‌طور ناگهانی با افسران خداحافظی و روستا را ترک می‌کند و به راوی می‌گوید که زمان انتقام‌جویی‌ست، چون فهمیده اشراف‌زاده در شرف ازدواج با دختری زیباروی است و حتمن اکنون میل به زنده‌گی در او به اوج رسیده است. سیلویو می‌رود، و سال‌ها زمان لازم است تا راوی به باقی سرنوشت او پی ببرد.

در زمانی که تقریبن همه‌چیز به فراموشی سپرده شده، راوی به قصر ییلاقی کنت و کنتسی ثروت‌مند راه می‌یابد و به‌زودی درمی‌یابد که این کنت هم‌آن رقیب سیلویوست. کنت هم وقتی می‌فهمد راوی از دوستان سیلویو بوده ادامه‌ی ماجرای دوئل‌شان را برای او بازگو می‌کند: سیلویو روزی در هم‌این قصر برای ادامه‌ی دوئل آمده اما وقتی عجز و لابه‌ی عروس جوان کنت و ترس و عجز خود کنت را دیده، از کشتن او صرف‌نظر کرده و رفته است.

«شلیک» داستانی‌ست در ستایش جوان‌مردی و اخلاق، آن هم در اوج کینه‌ورزی و انتقام‌جویی؛ داستان بخشش و گذشت در اوج قدرت.

«خرده‌ریز زنده‌گی،» داستان دیگر کتاب، نوشته‌ای‌ست نظیر باقی داستان‌های چخوف و با هم‌آن سبک و مولفه‌های آشنا. مردی جوان به خانه‌ی معشوقه‌ی مطلقه‌اش رفته ولی او منزل نیست. جوان در خانه منتظر او می‌ماند و ضمن این انتظار با پسر کوچک او، آلیوشا، هم‌کلام می‌شود. او به‌طور اتفاقی می‌فهمد که آلیوشا مخفیانه، و حتا بدون اطلاع مادرش، با پدرش دیدار دارد. با یک قول دروغین پسرک را وامی‌دارد که هرچه پدرش درباره‌ی خودش می‌گوید برای او نقل کند؛ کودک بی‌نوا هم تمام ماجرا را بازگو می‌کند و می‌گوید که پدرش گفته عامل بدبختی مادرش و کل خانواده‌ی آن‌ها ‌هم‌این مرد جوان است. مرد که انگار دل پری دارد و این ماجرا، پیش از عیان‌شدن هم به‌طور نهانی آزارش می‌داده، وقتی معشوقه‌اش بازمی‌گردد بحث و جدل راه می‌اندازد و، به‌رغم قول‌اش به پسرک، ماجرا را با دل‌خوری برای او نقل می‌کند؛ و این درس تلخی‌ست برای پسرک تا بفهمد: «به غیر از گلابی شیرین و پیراشکی چیزهای دیگری هم در دنیا هست.»

«خرده‌ریز زنده‌گی» روایتی‌ست از تلخی همیشه‌گی زنده‌گی، و مثل باقی آثار چخوف، زیر ظاهر ساده‌اش درون‌مایه‌ای عمیق و دردناک دارد.

چخوف‌خوانی و پوشکین‌خوانی همیشه لذت‌بخش است، و انگار این لذت وقتی داستان‌های‌شان را روی کاغذ کاهی نامرغوب و در کتابی قدیمی می‌خوانی، افزون‌تر می‌شود! «شلیک و خرده‌ریز زنده‌گی» نوستالژی کتاب‌خوانی در دهه‌های چهل و پنجاه را برمی‌انگیزد.

بازار کتاب پرشده از انبوه نام رمان‌ها و داستان‌ها و ناشرها و نويسنده‌ها و مترجم‌ها، طوري که گاهي حتا حرفه‌اي‌ها هم مي‌مانند که کدام را کتاب را بخرند يا نخرند، و بخوانند يا نخوانند. اين روزها چهار کتاب بسيار خوب روي پيشخان کتاب‌فروشي‌ها آمده که مي‌توان با اطمينان مطالعه‌ي‌شان را به دوست‌داران ادبيات و هنر پيش‌نهاد کرد. اگر گذارتان به کتاب‌فروشي افتاد، اين دو رمان، يک مجموعه نمايش‌نامه، و يک مجموعه‌‌‌داستان را در خاطر داشته باشيد. فعلن به هم‌اين معرفي مختصر اکتفا کنيد تا بعد از پايان امتحانات دانش‌گاه، از اين کتاب‌ها مفصل‌تر بنويسم!

رابينسون کروزو

دانيل دفو/ ترجمه‌ي مرجان رضايي

نشر مرکز/ ۳۹۴ صفحه/ ۷۹۰۰ تومان

«رابينسون کروزو» را اولين رمان، به‌معناي‌ واقعي، که به زبان انگليسي نوشته شده مي‌دانند. اين کتاب اولين بار در سال ۱۷۱۹، حدود سي‌صد سال پيش، منتشر شد اما هنوز که هنوز است به زحمت مي‌توان اثري پيدا کرد که خلاقيت و جذابيت اين رمان را داشته باشد. دفو آن‌قدر ماهرانه دنياي جزيره‌اي که رابينسون در آن گرفتار مي‌شود توصيف مي‌کند که احساس مي‌کنيم خود ما آن‌جا گير افتاده‌ايم و بايد با ساخت پناه‌گاهي با شاخ و برگ درختان، شکار بز و پرنده‌گان، و کاشتن غلاتي که به‌طور معجزه‌آسا در بساط‌مان باقي مانده زنده‌گي کنيم!

«رابينسون کروزو» از مهم‌ترين رمان‌هاي تاريخ ادبيات جهان است اما نمي‌دانم چرا در ايران سال‌ها به آن بي‌توجهي شده؛ البته بازار پر است از ترجمه‌هاي بازاري و خلاصه‌شده‌ از اين اثر اما در همه‌ي اين سال‌ها هيچ ترجمه‌ي خوبي از متن کامل اثر در دست‌رس نبود. تا آن‌جا که من مي‌دانم، آخرين‌بار که ترجمه‌ي خوب و کاملي از اين کتاب به بازار آمد سال ۱۳۵۱ بود که «انتشارات نيل» ترجمه‌ي «بهرام فره‌وشي» را در «مجموعه‌ي جوانان»‌اش منتشر کرد. حالا نشر مرکز فرصتي ديگر براي آشنايي با اين رمان دوست داشتني و دوران‌ساز فراهم آورده است. «مرجان رضايي» مترجمي‌ست که کم‌کم دارد به زمره‌ي به‌ترين مترجمان ايراني مي‌پيوندد. او هم خوش‌سليقه است و هم نثر پاکيزه و پخته‌اي دارد؛ ترجمه‌ي «رابينسون کروزو» ـ مثل ترجمه‌ي او از «دکتر جکيل و مستر هايد» (استيونسن) ـ  بي‌نقص و عالي‌ست.

اتفاق خوبي که چندوقتي‌ست رخ داده اين است که نشر مرکز متوجه شده قيمت‌هاي نجومي و خارج از عرف، که تا پيش از اين روي کتاب‌هاي‌اش مي‌گذاشت، عامل بازدارنده‌ي مهمي براي ديده و خوانده‌شدن آن‌هاست. مرکز حالا اغلب کتاب‌هاي‌اش را روي کاغذ ايراني ارزان‌قيمت منتشر مي‌کند، و اين امکان را فراهم آورده که علاقه‌مندان بيش‌تري بتوانند از کتاب‌هاي خوبي که منتشر مي‌کند لذت ببرند.

اسير خشکي

دوريس لسينگ/ ترجمه‌ي سهيل سمي

نشر ققنوس/ ۴۵۵ صفحه/ ۹۵۰۰ تومان

دوريس لسينگ از سال‌ها پيش هم معروف بود و هم مهم، اما ما ايراني‌ها منتظر يک اتفاق بوديم تا او را جدي بگيريم! و چه اتفاقي مهم‌تر از اهداي جايزه‌ي نوبل به او. لابد مي‌دانيد که لسينگ زماني که پدرش در ماموريتي به ايران به سر مي‌برده در شهر کرمانشاه متولد شده است. اين زن انگليسي الان نود و سه، چهار ساله‌ است و ما هنوز اين شانس را داريم که رمان‌هاي‌اش را در زماني بخوانيم که او هنوز زنده است!  ترجمه‌ي آثار لسينگ دو، سه سالي‌ست که رونق گرفته و «اسير خشکي» فعلن آخرين موهبت اين رونق است. مترجم پرکار و خوش‌سليقه‌ي کتاب، آقاي سمي، در معرفي اثر اين‌طور نوشته‌اند: «لسينگ در شرح احساسات و شخصيت زنان زباني بسيار قدرت‌مند دارد. شخصيت اول رمان "اسير خشکي" زن جواني‌ست که ميان سرخورده‌گي‌هاي سياسي‌اش در حزب کمونيست و جمع هم‌حزبي‌هاي‌ جوان‌اش، روابط فروپاشيده‌اش با والدين خود، ارتباطي عاطفي با رفيق حزبي‌اش، و نيز درک احساسات خود به‌عنوان يک زن سرگشته و در آستانه‌ي از خودبيگانه‌گي‌ست. "اسير خشکي" در بحراني‌ترين دوران زنده‌گي اين شخصيت، که دوراني پرفراز و نشيب از تاريخ معاصر جهان نيز هست، روايت‌گر مسيري‌ست که اين زن مي‌پيمايد. در ادبيات بريتانيا براي جين آستين جانشيني سزاوارتر و قدرتر از لسينگ وجود ندارد.»

رقص‌هاي جنگ

شرمن الکسي/ ترجمه‌ي مجتبا ويسي

نشر مرواريد/ ۱۵۲/ ۳۹۰۰ تومان

شرمن الکسي را با ترجمه‌هاي «ليلا نصيري‌ها» و «اميرمهدي حقيقت» شناختيم. تک‌داستان‌هاي او در «روزي روزگاري، ديروز» و «خوبي خدا» نشان‌مان داد که با چه نويسنده‌ي صاحب‌ذوق و قدري طرف هستيم. با وجود اين، فرصتي دست نداد تا کتاب کاملي از الکسي بخوانيم. حالا مجتبا ويسي همت کرده و «رقص‌هاي جنگ» را به فارسي درآورده است. «رقص‌هاي جنگ» آدم را ياد «هزارتوهاي بورخس» مي‌اندازد، نه به دليل سبک نوشته‌ها، که کلن در دنيايي بسيار دور از دنياي بورخس است، بل‌ به اين علت که اين هم کتابي‌ست شامل داستان‌هاي کوتاه و شعرهاي کوتاه. البته تعداد و حجم داستان‌ها خيلي بيش‌تر از شعرهاي کتاب است. «رقص‌هاي جنگ» برنده‌ي جايزه‌ي «پن فاکنر» در سال ۲۰۱۰ است و واقعن کتاب خوب و جذابي‌ست. شرمن الکسي نويسنده‌‌اي سرخ‌پوست است و او را از پديده‌هاي روز ادبيات امريکا مي‌دانند. شم و تجربه‌‌ام مي‌گويد «رقص‌هاي جنگ» از آن کتاب‌هايي‌ست که با استقبال خوب مخاطبان مواجه خواهد شد و زمينه را براي شناخت بيش‌تر شرمن الکسي و ترجمه‌ي ديگر آثار او فراهم خواهد کرد.

پينوکيا

استفانو بنني/ ترجمه‌ي سارا شهسوارحقيقي

نشر نيلا/ ۱۶۸ صفحه/ ۳۵۰۰ تومان

من عاشق کارهاي «استفانو بنني»‌ام و به نظرم او يکي از به‌ترين نويسنده‌گاني‌ست که در سال‌هاي اخير در بازار کتاب ايران «کشف شده» است. هنوز طعم داستان‌هاي زيباي کتاب «کافه‌ي زير دريا» زير زبان‌ام است. «کافه‌ي زير دريا» را «رضا قيصريه» ـ استاد و مترجم بزرگ ادبيات ايتاليايي ـ به فارسي برگردانده و همو بود که بنني را به ما شناساند. «پينوکيا» هم زيرنظر او و توسط يکي از شاگردان جوان‌اش به فارسي درآمده و بنابراين شکي در قابل اطمينان بودن ترجمه‌اش نيست. البته بنني کتابي به نام «پينوکيا»  ندارد، و نام اصلي اثر حاضر «Teatro 2» است. «پينوکيا،» علاوه بر نمايش‌نامه‌اي با هم‌اين نام، هفت نمايش‌نامه‌ي کوتاه ديگر دارد: ترانه‌هاي آمليتو، دکتر ديواگو، کارناوال حشرات، گريمهيلد، جک يک‌دست، مرموز، خواب بنا.

مترجم کتاب در مقدمه‌اش کتاب را اين‌طور معرفي کرده: «بنني در مجموعه‌ي نمايش‌نامه‌هاي حاضر با مونث‌پردازي شخصيت آدمک چوبي کارلو کوللودي، دگرگون‌سازي روايت افسانه‌ي جادوگر بدجنس و سفيد برفي، شوخي با آثار ادبي و سينمايي (نظير دکتر ژيواگو،) دنياي کارگرهاي ساختمان و دنياي حشرات و سوسک‌ها، ترانه‌ها، تک‌گويي‌ها و اشعار بلوز، دنياي شوخ و هجوآميز آثارش را شکل مي‌دهد.»

نشر «نيلا» از ناشران بسيار خوب و گزيده‌کار است که سال‌هاست، به دور از پروپاگاندا و باندبازي، آثار بسيار فاخري ـ به‌ويژه در زمينه‌ي تئاتر و سينما ـ منتشر مي‌کند. هم «پينوکيا» و هم کتاب‌هاي ديگرش را دريابيد.