از انزلي تا تهران

يادداشت‌هاي خصوصی يپرم‌ خان، مجاهد ارمني

ترجمه‌ي نروس/ با مقدمه‌ي محمدحسين صديق

انتشارات بابک/ چاپ اول/ ۲۵۳۶

يپرم داويديان گانتساکتسي ـ معروف به «يپرم خان،» «يفرم خان،» «يپرم خان ارمني،» و «يپرم خان سردار» ـ از تاثيرگذارترين و برجسته‌ترين شخصيت‌هاي عصر مشروطه است. يپرم‌ خان ـ که در سال ۱۸۶۸ ميلادي در ارمنستان به دنيا آمد ـ از مجاهداني بود که تحت لواي حزب «داشناک» براي نجات ارامنه‌ي ترکيه از يوغ ظلم و ستم امپراتوري عثماني فعاليت مي‌کرد. دولت روسيه او را  دست‌گير کرد و براي کار اجباري به سيبري فرستاد. بعد از دو سال، موفق به فرار از آن‌جا شد و در سال ۱۹۰۱ به تبريز آمد.

آن‌ سال‌ها، تبريز مرکز انقلابيون مشروطه‌خواه بود، اما صدايي بود تنها. حکومت محمدعلي شاه، با تمرکز قواي‌اش در آذربايجان، سرکوب و خون‌ريزي وسيعي به راه انداخته بود و استبداد داشت در سراسر کشور ريشه مي‌دواند. محمدعلي شاه، که دشمن آزادي بود، زيربار اجراي مشروطيت نمي‌رفت. او، بعد از به توپ‌بستن مجلس توسط لياخوف، قصد کرد خودکامه‌گي‌اش را با زور و قلدري استحکام ببخشد و صداي مشروطه‌خواهان را در نطفه خفه کند.

يپرم‌خان، که جنگ‌آوري آزموده و سرد و گرم چشيده بود، به فراست دريافت که بايد اعتراض را از تبريز به ديگر نقاط گسترش داد. آن‌وقت حکومت به زحمت خواهد افتاد و ياراي مقابله‌ي سفت و سخت را نخواهد داشت. آن‌ روزها، منافع حزب داشناک با منافع مشروطه‌خواهان ايران گره خورده بود و دليل پيوستن يپرم به صف مخالفان محمدعلي شاه نيز هم‌اين بود. يپرم‌خان به رشت و سپس به انزلي رفت و آن‌جا گروهي مجاهد ارمني و گرجي و ايراني را دور خود جمع کرد و آن‌ها را سامان داد تا عليه حکومت مرکزي بشورند.

خوش‌بختانه، يپرم‌خان عادت خوبي داشت و آن نوشتن خاطرات روزانه بود. او وقايعي را که در طي ماه‌ها و سال‌هاي فعاليت در ايران از سر گذراند روي کاغذ آورد و منبعي دست اول و دقيق از زنده‌گي و کارنامه‌ي سياسي خودش به جا گذاشت. «از انزلي تا تهران» بخشي از يادداشت‌هاي اوست که مهم‌ترين بخش فعاليت‌هاي‌اش را در بر دارد، يعني عزيمت از رشت به قزوين و از آن‌جا به تهران و ياري‌رساندن به ساقط‌کردن محمدعلي شاه از سلطنت.

نوشته‌هاي يپرم چندان بي‌طرفانه نيست و شرح فتوحات و پيروزي‌هاي‌اش تاحدودي اغراق‌آميز است. با وجود اين، از خلال آن‌ها مي‌توان از آن‌چه که بر او و معارضان و هم‌پيمانان‌اش مي‌گذشت تصوير روشني به دست‌ آورد. واقعن حيرت‌آور است وقتي مي‌فهميم که او با چه قواي اندکي ـ کم‌تر از صد نفر ـ رشت و قزوين را تصرف مي‌کند و چه‌طور به‌ساده‌گي زمام‌داران شهرهاي در مسير تهران را از دم تيغ مي‌گذراند. فتح تهران هم زحمت چنداني براي مشروطه‌خواهان ندارد و بيش و پيش از همه بر اين نکته صحه مي‌گذارد که قشون محمدعلي شاه چه مردان بي‌کفايت و بزدلي را شامل مي‌شده است.

يکي از دردآورترين قسمت‌هاي کتاب آن‌جاست که مشروطه‌خواهان فاتح در ميدان توپ‌خانه بساط اعدام شيخ‌ فضل‌الله نوري را ـ به بهانه‌ي حمايت او از استبداد ـ به پا مي‌کنند. يپرم‌خان مي‌نويسد: «مجلس... [شيخ فضل‌الله نوري] را هم... در حضور جمعيت کثيري از زن و مرد به دار مجازات برآويخت. بايد در نظر داشت که نام‌برده روحاني عالي‌قدري بود و گفته‌ي او براي توده‌ي خلق وحي منزل محسوب مي‌شد. با تمام اين اوضاع و احوال، در روزي که او را به دار مي‌کشيدند، حضار، بر خلاف انتظار، شادي مي‌کردند و کف مي‌زدند و حتا هورا مي‌کشيدند... حتا شيخ مهدي، پسر شيخ، در وسط جمعيت ايستاده و با شادي و سرور بسيار تماشا مي‌کرد که چه‌گونه پدر موي‌سپيد خود را، که روزي آن‌قدر مورد اعزاز و تکريم بود، به دار مي‌کشيدند.»

البته لازم است، براي آن‌ها که نمي‌دانند، بگويم که يپرم ‌خان، پس از فتح تهران، سرمست طعم قدرت شد و فريب سفراي روس و انگليس و سياست‌مداران استبدادپرستي را خورد که به قالب مشروطه‌دوستان درآمده بودند. يپرم در واقعه‌ي ننگين حمله به پارک اتابک، به‌عنوان رييس شهرباني، فرمان‌دهي حمله را به عهده داشت و آن‌جا بسياري از آزادي‌خواهان ـ و در راس آن‌ها ستارخان ـ را سرکوب و مضروب و مقتول کرد.

يپر‌م خان ايراني نبود، اما در تاريخ ايران جاودانه شد. به هم‌آن اندازه که نيک بود به دام پليدي افتاد و از مبارزي مشروطه‌خواه به مستبدي سرکوب‌گر بدل شد. مطالعه‌ي احوال و اقوال و اعمال او  براي درک تحولات عصر مشروطيت لازم است. متاسفانه «از انزلي تا تهران» فقط يک بار چاپ شده و کتابي‌ست ناياب.

ام‌روز صبح، با «احسان» رفته بوديم درکه براي کوه‌نوردي. اول مسير با صحنه‌اي رو به رو شديم که به‌شدت من را تحت‌تاثير قرار داد. يک سگ بي‌نوا گرفتار جريان تند آب شده بود و، زخمي و هراسان، گوشه‌‌ي رودخانه گير افتاده بود. جوري مي‌لرزيد که واقعن دل آدم به درد مي‌آمد. نمي‌شد بدون تجهيزات به آن قسمت رسيد. مردم هم جمع شده بودند و خيلي زود با آتش‌نشاني تماس گرفتند. آن‌ها هم آمدند و با انسان‌دوستي و وظيفه‌شناسي سگ بي‌چاره را نجات دادند. چرا مي‌گويم انسان‌دوستي؟ چون به نظرم احترام به حيوانات و حقوق آن‌ها احترام به شان و حرمت انساني خودمان است.

نمي‌دانيد چه شادي‌اي در وجودم غنج زد، وقتي ديدم که مردم با اين‌همه توجه و مهرباني به فکر اين حيوان بودند و ماموران آتش‌نشاني هم با چه حوصله و انگيزه‌اي به کمک اين سگ آمدند. دم‌شان گرم.

ميم و آن ديگران

محمود دولت‌آبادي

نشر چشمه/ چاپ اول/ ۱۳۹۱

هم‌اين ابتدا بگويم که من اصلن زبان نوشته‌هاي غيرداستاني محمود دولت‌آبادي را دوست ندارم. زبان و نثر دولت‌آبادي در «ميم و آن ديگران» را هم نپسنديم، چه به نظرم زباني‌ست پريشان، مملو از غلط‌هاي نگارشي و ويرايشي، و پر از دست‌انداز. اگر مي‌خواهيد فحش بدهيد، آماده‌ام که بشنوم، اما اگر نگويم، حناق مي‌گيرم!

متاسفانه، آقاي دولت‌آبادي حتا بديهي‌ترين اصول نقطه‌گذاري، جمله‌‌نويسي، و پاراگراف‌بندي را نمي‌داند. سه، چهار صفحه، گاهي تا ده صفحه، بدون حتا يک پاراگراف مي‌نويسد و مدام چهار، پنج جمله را، به ضرب و زور، در يک جمله‌ي طولاني جا مي‌دهد. بدتر از همه‌ي اين‌ها تفاخر مصنوعي زبان دولت‌آبادي‌ست. او شيفته‌ي درک و به‌کارگيري موسيقي دروني کلمات است و در جست‌وجوي يک زبان فاخر و اسطقس‌دار با مايه‌هاي آرکائيک. آن‌ها که «تاريخ بيهقي» و متون کهن را مي‌شناسند، احتمالن به‌تر از بقيه درک مي‌کنند که دولت‌آبادي چه تلاشي براي شبيه‌سازي دستور زبان، جمله‌بندي، دايره‌ي واژه‌گان، روح شاعرانه، و موسيقي پنهاني اين متون دارد. دولت‌آبادي ورد را آورده اما سوراخ دعا را گم کرده است. صرف‌نظر از اين‌که مسخره است ما ام‌روز با دستور زبان بيهقي و سعدي جمله‌سازي کنيم، موسيقي‌اي که از بين کلمات متون غيرداستاني دولت‌آبادي شنيده مي‌شود پر است از نت فالش. نثر و زبان دولت‌آبادي معجوني‌ست ناهم‌ساز از دستور زبان، دايره‌ي واژه‌گان، و ساخت‌هاي نحوي زبان فارسي در تاريخ تطورش، از رودکي تا عصر مشروطه.

آن‌چه زنگ خطر را براي همه به صدا درمي‌آورد، اين است که نويسنده‌ي هفتاد و دو ساله‌ي‌مان، شايد بزرگ‌ترين داستان‌نويس زنده‌ي‌مان، کسي که بيش از نيم قرن با کلمه سر و کار داشته، هنوز نمي‌داند که «چنانچه» يعني «اگر،» و بارها و بارها، در طول کتاب، آن‌را به جاي «چنانکه» (به معني "به‌طوري که" و "به‌صورتي که") به کار مي‌برد.

بگذاريم و بگذريم و برسيم به خود «ميم و آن ديگران.» اين کتاب چند روزي‌ست که روي پيشخان کتاب‌فروشي‌ها آمده و جديدترين اثر استاد دولت‌آبادي‌ست. او در «ميم و آن ديگران» ۲۳ تک‌نگاري از افراد مختلف ارائه داده است، ۱۹ ايراني و ۳ خارجي (درباره‌ي سپانلو دو تک‌نگاري منتشر شده). آن‌ها که دولت‌آبادي از ايشان سخن رانده همه، جز سارا دولت‌آبادي، بزرگان ادبيات و هنر ايران و جهان‌اند: جمال‌زاده، آل‌احمد، دانشور، اخوان ثالث، شاملو، سپانلو، مجابي، درويشيان، شهيد ثالث، پيتر هانتکه، آرتور ميلر، عبدالحسين نوشين، بيضايي، رادي، گلشيري، براهني، تقوايي، محمدرضا لطفي، محمدحسين ماهر، فريدون آدميت، و جيمز جويس.

نوشته‌ها دو دسته‌اند، بعضي‌ها، اين‌جا و آن‌جا، به‌صورت سخنراني ارائه شده‌اند و بعد روي کاغذ آمده‌اند و نطفه‌ي بعضي ديگر از هم‌آن ابتدا با قلم منعقد شده است.  دولت‌آبادي در اين يادداشت‌ها از حشر و نشر چند ده ساله‌اش با برخي از اين بزرگان، يا معدود ديدارهاي‌اش با آن‌ها (مثلن، ملاقات‌اش با آرتور ميلر يا جلال آل‌احمد)، يا تتبعات‌اش در آثار آن‌ها، خاطرات و نکاتي را بازگو مي‌کند. تک‌نگاري‌هاي دولت‌آبادي محدود به بيوگرافي افراد و روابط دوستانه‌‌اش با آن‌ها نمي‌شود. او خاطره را با نقد و نظر در هم مي‌آميزد و تلاش مي‌کند تصويري موجز از کارنامه‌ي هنري و ادبي اين بزرگان ارائه ‌دهد.

به عقيده‌ي من، تا آن‌جا که روايت‌ها محدود به بازگويي خاطرات هستند، جذاب‌اند، اما وقتي هوس نقد و نظر به سر نويسنده مي‌افتد، متن‌ها افت مي‌کنند و سطحي و خسته‌کننده مي‌شوند. دولت‌آبادي نويسنده‌ي بزرگي‌ست اما ناقد بزرگي نيست. به‌عنوان مثال، برويد سراغ تک‌نگاري او از جيمز جويس. دولت‌آبادي، در ابتداي آن يادداشت، اشاره مي‌کند که جز «دوبليني‌ها» کار ديگري از جويس نخوانده و يک زنده‌گي‌نامه‌‌ي او را هم مطالعه کرده است. با وجود اين، چون‌آن به تحليل انديشه و جهان‌بيني و نوآوري‌هاي زباني و فرمي جويس مي‌نشيند که «ديويد سيد» هم جسارت آن را نداشت! نتيجه از پيش پيداست: يک متن کسل‌کننده که آسمان را به ريسمان مي‌بافد و حافظ و فردوسي و جويس و هدايت و مولوي و هم‌سر و نوه و فرزند و عروس جويس را سر يک سفره مي‌نشاند!

«ميم و آن ديگران» اصلن با سليقه‌ي من جور نبود. احساس کردم دولت‌آبادي فقط خواسته يک کتاب ديگر به کارنامه‌اش اضافه کند. او حتا حوصله نکرده دستي به سر و گوش متن سخنراني‌هاي‌اش بکشد و آشفته‌گي‌هاي گفتار شفاهي را برطرف کند. براي من فقط بعضي قسمت‌هاي کتاب جذاب بود، آن‌جاها که او خاطراتي از جواني خودش و برخوردهاي شخصي‌اش با چهره‌هايي مثل بيضايي و رادي و آل‌احمد و ابراهيم گلستان و، به‌ویژه، هوشنگ گلشیری تعريف مي‌کند. (که به‌ترین یادداشت کتاب هم هم‌این تک‌نگاری درباره‌ی گلشیری‌ست). مابقي يا تکرار مکررات بود، يا اداي دين به يک دوست (مثلن، به دکتر خسرو پارسا يا به جواد مجابي، يا به دخترش سارا)، يا نقد و نظرهاي نه‌چندان کارشناسانه و محققانه.

اگر جاي مسئولان نشر چشمه بودم، حتمن براي چاپ دوم کتاب يک ويرايش درست و حسابي پيش‌بيني مي‌کردم.

باز هم تاکيد مي‌کنم که من آثار داستاني آقاي دولت‌آبادي را دوست دارم و انتقادهاي‌ام فقط معطوف به آثار غيرداستاني ايشان است. اميدوارم روزي، در آينده‌ي نزديک، جيغ و فريادهاي اسکار اصغر فرهادي را به شادي نوبل ادبيات محمود دولت‌آبادي بکشيم.

سلول ۷۲

اورهان کمال/ ترجمه‌ي ارسلان فصيحي

انتشارات ققنوس/ چاپ اول/ ۱۳۷۷

اورهان کمال (۱۹۱۴ – ۱۹۷۰) از نام‌دارترين نويسنده‌گان ترک است. آثار او به زبان‌هاي مختلف ترجمه شده و ميليون‌ها نسخه از آن‌ها به فروش رفته‌ است. نيز يکي از معروف‌ترين جوايز ادبي کشور ترکيه نام او را بر تارک دارد و از سال ۱۹۷۲، سالي که خانواده‌ي کمال آن‌را از محل درآمد کتاب‌هاي او بنياد گذاشتند، تاکنون سرپاست. از معروف‌ترين آثار داستاني اورهان کمال مي‌توان به اين‌ نوشته‌ها اشاره کرد: «برج بابل،» «سال‌هاي در به دري،» «در جست‌وجوي نان،» «درباره‌ي خاک‌هاي پربرکت،» «پرنده‌ي اقبال،» «جميله،» «گناه‌کار،» «مرتضا،» «شياد،» «راه بد،» و «دختر مردم.» متاسفانه، اورهان کمال ـ برخلاف نويسنده‌ي هم‌وطن و هم‌نام‌اش ياشار کمال ـ در ايران ناشناخته است. تنها کتاب مستقلي که از او به فارسي درآمده هم‌اين «سلول ۷۲»ست که آن‌ هم بعد از تنها چاپ‌اش، در سال ۷۷، تجديدچاپ نداشته و به فراموشي سپرده شده است.

«سلول ۷۲» در زمره‌ي آثار مشهور اورهان کمال قرار دارد. او در اين رمان هم، مثل اکثر آثارش، سراغ درد و رنج‌هاي طبقه‌ي فقير و غم نان آن‌ها رفته است. ماجرا در يک زندان مي‌گذرد، در سلول ۷۲ آن که داغان‌ترين و ويران‌ترين سلول زندان است و محل اسکان بي‌چيزترين و بدبخت‌ترين زندانيان. خود اورهان کمال گفته که هميشه در مصيبت بوده و در تلاش معاش، و بنابراين دردهاي مردم طبقات پايين را خوب مي‌فهمد. از طرفي، او تجربه‌ي زنداني‌شدن را هم داشته و، به مجازات شعرهاي سياسي‌اي که در دوره‌ي سربازي مي‌سرود، سه و نيم سال از عمرش را پشت ميله‌ها سپري کرده است. اين تجربيات به ياري او آمده تا يک فضاسازي عالي و زنده از زندان و زنداني‌ها ارائه کند.

ماجراهاي «سلول ۷۲» در سال‌هاي آغازين دهه‌ي ۱۹۴۰ مي‌گذرد، سال‌هايي که دنيا درگير جنگ جهاني دوم بود و جمهوري ترکيه را قحطي و گرسنه‌گي فرا گرفته بود. مردم عادي هم به زحمت شکم خود را سير مي‌کردند، چه برسد به زنداني‌ها. دولت به آن‌ها فقط روزي يک قرص نان سياه مي‌داد، هم‌اين و بس. اگر مي‌خواستند سيگار بخرند، يا اصلاح کنند، يا آرزوهاي‌شان را در تاس‌هاي قمار بريزند، مي‌بايست سهميه‌ي سالانه‌ي نان‌شان را به پنج لير بفروشند. پنج لير، يعني معادل يک کيلو قند! اغلب چون‌اين مي‌کردند و بنابراين، مجبور بودند همه‌ي سال با پس‌مانده‌ي غذاي زندانياني به سر کنند که دست‌شان به دهان‌شان مي‌رسيد، با برنج‌هاي فاسد، با هسته‌ي زيتون، حتا با خوردن علف‌ها و سبزي‌هاي حياط زندان.

کاراکتر اصلي رمان شخصي‌ست به نام «ناخدا» که به خون‌خواهي پدرش برخاسته و چند نفر را به قتل رسانده است. او هم از آسمان‌جل‌هاي سلول ۷۲ است، مثل «برباد،» «مرغ‌دزد،» «بتن،» «کاياعلي،» و «کنعان ازميري.» يک پاپاسي هم در بساط ندارد. اغلب روزها گرسنه است، پا برهنه مي‌چرخد، روي زمين سرد بتوني مي‌خوابد، و سگ‌لرز مي‌زند. با همه‌ي اين‌ها، مرد شريفي‌ست. برخلاف بقيه‌ي هم‌سلولي‌هاي‌اش سر ته‌سيگار قمار نمي‌کند، آزاري ندارد، و حتا اگر از گرسنه‌گي بميرد، سراغ دزدي نمي‌رود. روزي بخت، پاکشان، تا دم سلول ناخدا مي‌آيد و صد و پنجاه ليري را به هم‌راه مي‌آورد که مادرش براي‌اش فرستاده است. صد و پنجاه لير يعني پادشاهي. يعني لباس گرم و مرتب، سلول آب‌رومند، غذاي خوب، کفش، سيگار، و اگر پا داد، گذراندن يک بعد از ظهر در بيرون زندان به شراب و زن.

ناخدا معرفت به خرج مي‌دهد و پول‌هاي‌اش را صرف خوراک هم‌بندي‌هاي گرسنه‌اش مي‌کند، اما اين مفلس‌ها مي‌دانند که اين‌طوري مهماني خيلي زود به پايان خواهد رسيد. شايد يک هفته. بايد صد و پنجاه لير را قمار کرد. يا اوضاع مي‌شود مصداق "نه خاني آمده و نه خاني رفته،" يا اين‌که همه‌ي خواب‌ها تعبير مي‌شوند. ناخدا وقتي طعم پول زير دندان‌اش مي‌رود، هوس زن به سرش مي‌افتد، و وقتي هوس زن کرد، هواي پول بيش‌تر مي‌کند. به قمار تن مي‌دهد و از قضا، خوش‌بختانه يا شوربختانه، شانس مي‌آورد و صدها لير در قمار مي‌برد. هر روز قمار مي‌کند و هر روز مي‌برد. جوري که پادشاه زندان مي‌شود و هم‌سلولي‌ها را هم به نان و نوايي مي‌رساند.

اين پول‌ها «بوبي،» خدمت‌کار افسر بند، را به طمع مي‌اندازد و او نقشه‌اي براي سرکيسه‌کردن ناخداي ساده‌دل طرح مي‌کند. نقشه چيزي نيست جز عشق دروغين يک زن، يک زنداني زيبا به نام زبيده که در ساختمان مجاور زنداني‌ست و از بند مردها مي‌شود او را ديد. بوبي، که مدام بين بند زن‌ها و مردها در رفت و‌ آمد است، حرف‌ها و نامه‌هاي عاشقانه‌ي دروغين از زبيده به ناخدا مي‌رساند و او را، که سال‌هاست حسرت زن و زنده‌گي در سر دارد، يک‌سره شيفته و شيداي اين زن مي‌کند. اين بازي تا آن‌جا پيش مي‌رود که ناخدا همه‌ي روياهاي‌اش را در زبيده مي‌بيند و اندک‌اندک مجنون مي‌شود. همه‌ي پول‌ها را به باد مي‌دهد و عقل‌اش را هم پيشاپيش آن‌ها. زندان و نکبت او را سودازده و روياپرداز کرده و سرانجام روياپردازي چيزي نيست جز مرگ. در هنگامه‌ي جنگ، روياها واقعي نيستند، فقط‌ها کابوس‌ها واقعي‌اند.

در زيرلايه‌ي متن تصوير کاملي از اوضاع سياسي و اجتماعي نابه‌سامان ترکيه در سال‌هاي جنگ بزرگ دوم ساخته مي‌شود. انگار همه‌چيز به همه‌چيز ربط دارد: خشونت و زندان به فقر، فقر به جنگ، فريب و نامردي به فقر، و نتيجه‌ي هم‌اين‌ها فقط مرگ است؛ چه اين‌که در انتهاي رمان هم ناخدا و هم هم‌سلولي‌هاي دغل‌بازش مي‌ميرند. اورهان کمال در «سلول ۷۲» تصويري روشن از روزهاي تاريک ترکيه به دست مي‌دهد.

اميدوارم انتشارات ققنوس، در آينده‌ي نزديک، ترتيب بازنشر «سلول ۷۲» را بدهد تا علاقه‌مندان ادبيات و، به‌ويژه، دوست‌داران ادبيات ترکيه بتوانند از اين اثر اورهان کمال لذت ببرند. نيز آرزو مي‌کنم آقاي فصيحي، و بقيه‌ي مترجمان ترکي استانبولي، سراغ ديگر کتاب‌هاي اورهان کمال بروند و آن‌ها را به فارسي ترجمه کنند. بعد از نوبليست‌شدن اورهان پاموک، وقت‌اش رسيده که ادبيات ترکيه، آن‌طور که بايد و شايد، مورد توجه قرار بگيرد و از عزلت دربيايد.

من بخش ادبي همه‌ي خبرگزاري‌ها را دنبال مي‌کنم، از جمله خبرگزاري «ايبنا» که «بهنام ناصح» دبير تحريريه‌ي آن است. آقاي ناصح رماني نوشته‌اند به نام «ايراندخت.» ام‌روز که صفحه‌ي ايبنا را باز کردم، براي نمي‌دانم چندمين‌بار خبري از رمان «ايراندخت» کار شده بود. باور کنيد کم مانده بود عق بزنم. ديگر گندش را درآورده‌اند.

آقايان، خانم‌ها! رسانه‌ها ارث پدر شما نيستند! اگر شما را دبير يک صفحه در روزنامه يا دبير يک بخش در خبرگزاري کردند، جنبه داشته باشيد. امکاناتي که در اختيارتان است براي سودجويي شخصي نيست. رسانه يک امکان عمومي‌ست. بايد بي‌طرف باشيد و فضايي فراهم کنيد که همه‌ بتوانند به يک اندازه از آن بهره ببرند و خودشان و آثارشان را به مخاطبان معرفي کنند. ايبنا يک رسانه‌ي دولتي‌ست، يعني مجموعه‌ي فرهنگي کشور از ماليات و اموال ملي تک تک ما ايراني‌ها در اين رسانه پول خرج مي‌کند. چرا؟ براي اين‌که کمکي به ارتقاي سطح فرهنگي جامعه و نيز کتاب و کتاب‌خواني کرده باشد. اگر کساني از رسانه‌هاي دولتي سو‌ء‌استفاده کنند، گناه‌شان مضاعف است.

مي‌گوييد سو‌ء‌استفاده‌اي در کار نيست؟ فقط يک کتاب ديگر پيدا کنيد که به اندازه‌ي «ايراندخت» در ايبنا درباره‌ي آن خبر کار شده باشد. در زير تعدادي از خبرهايي را مي‌بينيد که تاکنون ايبنا درباره‌ي «ايراندخت» نوشته. تازه اين‌ها جداي از خبرهايي‌ست که مربوط به بهنام ناصح است يا نظر «نويسنده‌ي ايراندخت» را درباره‌ي موضوعي پرسيده!

- رماني عاشقانه از سلسه‌ي ساساني براي امروزي‌ها

- دختران دبيرستاني از «ايراندخت» گفتند

- «ايراندخت» رماني‌ست براي همه‌ي سليقه‌ها

- «ايراندخت» ناصح از زير چاپ چهارم درآمد

- «ايراندخت» در بوته‌ي نقد قرار مي‌گيرد

- «ايراندخت،» دختري در روزگار فرمانروايي خسرو پرويز ساساني

- دانش‌آموزان کتاب‌خوان به ملاقات «ايراندخت» مي‌روند

- «ايراندخت» نقد مي‌شود

- «ايراندخت» به چاپ سوم رسيد

- «ايراندخت» در البرز نقد مي‌شود

- «ايراندخت» رفيق نيمه‌راه نمايش‌گاه شد

- «ايراندخت» به البرز مي‌رود

- «ايراندخت» تاريخ تخيلي‌ست

- نويسنده‌ي «ايراندخت» با نيم‌صفحه‌ي آخر کتاب‌اش بيگانه است

من يکي که ديگر اسم «ايراندخت» به گوش‌ام بخورد، کهير مي‌زنم! شايد خبرنگارها براي خودشيريني پيش دبير تحريريه اين همه خبر درباره‌ي «ايراندخت» روي خط خبرگزاري مي‌فرستند. هر چه هست، اميدوارم اين يادداشت تلنگري باشد تا خبرنگاران ايبنا ـ و ديگر رسانه‌ها ـ عدالت را بيش‌تر و به‌تر رعايت کنند.

کتاب‌هاي ۲۱ و ۲۲‌  از سري خواندني و جذاب «هنک، سگ گاوچران» با عنوان‌هاي «پرونده‌ي گربه‌ي خون‌آشام» و «پرونده‌ي نيش زنبور پشمالو» هم به بازار آمدند. هرچند، در شناس‌نامه‌ي کتاب‌ها تاريخ چاپ آن‌ها سال ۱۳۹۰ ذکر شده، اما آن‌ها در نمايش‌گاه کتاب ام‌سال عرضه و توزيع شده‌اند. ناشر ايراني، کتاب پنجره، کاور قديمي مجموعه را تغيير داده و طرح جلدها را به طرح‌هاي اورژينال آن نزديک‌تر کرده است. اميدوارم، هم‌آن‌طور که وعده داده شده، همه‌ي، نزديک به ۶۰ کتاب، مجموعه‌ي هنک در چند سال آينده به فارسي منتشر شوند.

هنک يک سگ بازي‌گوش و احمق است که در مزرعه‌اي در منطقه‌ي غرب تگزاس زنده‌گي مي‌کند. او خود را «فرمان‌ده‌ي حفاظت مزرعه» و سگي باهوش و جذاب مي‌داند، اما در اصل يک سگ دست و پا چلفتي و بي‌مغز است که مدام خراب‌کاري به بار مي‌آورد و باعث دردسر مي‌شود! در هر کتاب يک اتفاق جديد را که در مزرعه رخ داده از زبان هنک مي‌خوانيم، اتفاقاتي که باعث مي‌شود هنک وارد ماجرا بشود و به خيال خود سعي در حل پرونده داشته باشد! و البته پيداست که اغلب شيرين‌کاري مي‌کند و نه تنها کمکي به حل قضيه نمي‌رساند بل‌که مشکلات جديدي نيز به بار مي‌آورد! اين روايت‌ها آن‌قدر بامزه‌اند که بعيد است با خواندن يک جلد از کتاب‌ها وسوسه‌ي خواندن باقي جلدها رهاي‌تان کند و بتوانيد از لذت خواندن‌شان چشم‌پوشي کنيد. سري کتاب‌هاي هنک ظاهرن براي نوجوانان نوشته شده، اما لذت‌بردن از آن‌ها محدوديت سني ندارد.

پرونده‌ي گربه‌ي خون‌آشام

جان آر. اريکسون/ ترجمه‌ي فرزاد فربد

کتاب پنجره/ چاپ اول/ ۱۳۹۰

دوست‌داران هنک لابد مي‌دانند که در اين سري کتاب‌ها او فقط با يک گربه دائمن سر و کله مي‌زند و آن هم کسي نيست جز پيت، گربه‌ي انباري. پيت عزيزدردانه‌ي سالي‌مي است و گربه‌ي باهوشي‌ست که در مزرعه‌ي لوپر زنده‌گي مي‌کند و هميشه هم باعث دردسر هنک مي‌شود. اما در «پرونده‌ي گربه‌ي خون‌آشام» خبري از پيت نيست، اين‌بار پاي گربه‌ي ديگري به اسم «مري‌دي گربه» در ميان است.

«پرونده‌ي گربه‌ي خون‌آشام» از زمره‌ي آن داستان‌هاي هنک است که در خارج از مزرعه رخ مي‌دهند و به تقلاي او با کايوت‌ها و ديگر خطرات پنهان‌شده در تپه‌ها و دره‌هاي اطراف مي‌پردازند. اين‌بار هنک در يک روز برفي و سرد در مزرعه‌ي مجاور جا مي‌ماند! او با اسليم و آلفرد کوچولو براي غذادادن به دام‌ها به مزرعه‌ي هاج ـ که لوپر آن را اجاره کرده ـ رفته است. مزرعه‌ي هاج خيلي از مزرعه‌ي اصلي دور است و جاي پرت‌افتاده و خطرناکي‌ست. در آن‌جا هنک با مري‌دي آشنا مي‌شود که گربه‌اي‌ست عجيب و غريب و با رفتارهاي خاص. مري‌دي عاشق سوسيس و پنير است و دو سال تنها ماندن در اين بخش از مزرعه او را کاملن خل و چل کرده.

هنک و دراور ابتدا با مري‌دي به مشکلات زيادي برمي‌خورند و يک کتک مفصل هم از سرکار خانم نوش جان مي‌کنند! هنک از گربه‌ها متنفر است اما وقتي اسليم او را جا مي‌گذارد و مي‌رود، تنها راه نجات را در پناه‌بردن به لانه‌ي مري‌دي مي‌يابد. بنابراين، از در دوستي وارد مي‌شود و گربه هم او را جا مي‌دهد. بعد از يک سلسله ماجرا، مري‌دي و هنک راه مزرعه‌ي لوپر را در برمي‌گيرند. در ميانه‌ي راه گير پوره و فين‌فين، دو کايوت هميشه‌ گرسنه و بي‌رحم، مي‌افتند. حالا يا بايد از بشقاب شام کايوت‌ها سر دربياورند يا نقشه‌اي براي فرار بکشند. هنک، با همه‌ي حماقت‌اش، اين‌بار يک حقه‌ي خون‌آشامي عالي رو مي‌کند و موفق مي‌شود جان خودش و مري‌دي را نجات بدهد.

«پرونده‌ي گربه‌ي خون‌آشام» البته نسبت به ديگر کتاب جديد سري هنک، يعني «پرونده‌ي نيش زنبور پشمالو،» صحنه‌ها و اتفاقات نمکين کم‌تري دارد.

پرونده‌ي نيش زنبور پشمالو

جان آر. اريکسون/ ترجمه‌ي فرزاد فربد

کتاب پنجره/ چاپ اول/ ۱۳۹۰

فکر مي‌کنيد قرار است هنک را يک زنبور عصباني پشمالو نيش بزند؟ درست است، اما اين فقط يک بخش کوچک از ماجراست. قضيه ناجورتر از اين حرف‌هاست. يک‌روز صبح، که اسليم و لوپر دارند به يک سفر کاري سه روزه مي‌روند، هنک و دراور دوباره با پيت، گربه‌ي انباري، به مشکل برمي‌خورند. دعوا سر پس‌مانده‌هاي صبحانه است که به‌زودي سالي‌مي آن‌ها را بيرون در خواهد گذاشت. حتا فکرکردن به پس‌مانده‌هاي چرب و چيلي گوشت‌هاي صبحانه دهان هنک را آب مي‌اندازد، اما پيت يک نقشه‌ي ماهرانه دارد تا سفره را با اين دو سگ بوگندو شريک نشود. او از يک مار زنگي خبر مي‌دهد که در انبار و بين لوله‌ها پنهان شده. طبيعي‌ست که «فرمانده‌ي حفاظت مزرعه» را جو مي‌گيرد و به دنبال حل ماجرا مي‌رود. سرآخر، هم صبحانه را از کف مي‌دهد و هم مي‌فهمد که پيت او را سر کار نگذاشته بوده و واقعن يک مار زنگي در انبار است.

بله، مار زنگي دماغ جناب هنک را نيش مي‌زند و اين اول ماجراست. کله‌ي هنک مثل يک کدو گنده مي‌شود و آب دهان‌اش به راه مي‌افتد. دل سالي‌مي به حال‌اش مي‌سوزد و قصد دارد او را به شهر و پيش دام‌پزشک ببرد. از اين‌جا به بعد داستان خيلي شيرين‌تر مي‌شود و کلي ماجراي دست اول و خنده‌دار براي سالي‌مي و هنک رخ مي‌دهد. صحنه‌ي حضور کرکس‌ها بالاي سر هنک هم از صحنه‌هاي بسيار بامزه‌ي کتاب است. به‌خصوص آن‌جا که والاس،‌ کرکس پير، به پسرش مي‌گويد که «من در دوران رکود اقتصادي حاضر بودم مار زنگي هم بخورم!» «پرونده‌ي نيش زنبور پشمالو» با به‌بود حال هنک و البته انتقام خلاقانه‌ي سالي‌مي از اسليم تمام مي‌شود.

کتاب‌هاي سري هنک بسيار خوش‌خوان‌اند و مطالعه‌ي هيچ‌کدام‌شان بيش‌تر از دو، سه ساعت طول نمي‌کشد.

از سري هنک در کتابلاگ:

ـ پرونده‌ي گاودزد نيمه‌شب

ـ شبح در آينه

مرد سوم

The Third Man

گراهام گرين

سال نشر: ۱۹۴۹

«مطمئن هستي که مي‌تواني طرف خوب و طرف بد، کاپيتان و دشمن، را از هم تشخيص بدهي؟»

(سروده‌ي جورج برمينگهام/ سرلوحه‌ي رمان «کاپيتان و دشمن» نوشته‌ي گراهام گرين/ ترجمه‌ي عباس پژمان)

گراهام گرين در سال ۱۹۰۴ در انگلستان به دنيا آمد و در سال ۱۹۹۱ در سوييس درگذشت. او زنده‌گي پرماجرايي داشت و نويسنده‌‌ي پرکاري بود. اولين کتاب‌اش را، که يک مجموعه‌شعر بود، هنگام تحصيل در آکسفورد منتشر کرد و در سال‌هاي آفرينش ادبي‌اش بيش از سي رمان و نمايش‌نامه و تعداد زيادي مقاله و يادداشت نوشت. خوش‌بختانه، بسياري از آثار گراهام گرين به فارسي ترجمه و منتشر شده‌اند، از جمله: «امريکايي آرام،» «اسلحه‌اي براي فروش،» «پايان رابطه،» «جان کلام،» «سفرهاي‌ام با خاله‌ جان،» «دکتر فيشر ژنوي،» «صخره‌ي برايتون،» «عامل انساني،» «عالي‌جناب کيشوت،» «قدرت و افتخار،» «قطار استانبول،» «کنسول افتخاري،» «مامور ما در هاوانا،» «مرد دهم،» «مامور معتمد،» «مقلدها،» و «وزارت ترس.»

از روي آثار زيادي از گرين فيلم ساخته شده اما او خودش مستقلن دو، سه بار براي سينما نوشت. «بت شکسته» و «مرد سوم» دو داستاني بودند که به قصد فيلم‌شدن خلق شدند، به قصد «ديده‌ شدن» نه «خوانده ‌شدن.» هدف اصلي گرين از نوشتن «مرد سوم» اين بود که يک متن مرجع براي فيلم‌نامه‌اي که بايد پرداخته مي‌شد تهيه کند. با وجود اين، رماني که بعدها از دل ماجرا درآمد يکي از خواندني‌ترين آثار کارنامه‌ي گرين و از پرطرف‌دارين و پرتيراژترين آثار او شد. فيلم‌نامه‌ي «مرد سوم» را هم «کارول ريد» با بازي «اورسن ولز» به فيلمي بدل کرد که از شاه‌کارهاي تاريخ سينماست. البته شخصن کتاب گرين را بيش‌تر از فيلم کارول ريد دوست دارم. چون به‌نظرم معماها و تعليق‌ها در کتاب خيلي به‌ترند و درون‌مايه‌ها هم عميق‌تر؛ رابطه‌ها و اتفاقات هم چفت و بست محکم‌تري دارند.

شايد به‌ترين توصيف از «مرد سوم» را خود گراهام گرين ارائه داده باشد: «در "مرد سوم" به درون‌مايه‌ي رفاقت خيانت شده است، اما خيانت به‌ خاطر هدفي به‌تر.» (مردي ديگر، ماري فرانسواز آلن، ترجمه‌ي فرزانه طاهري، انتشارات نيلوفر، چاپ اول، ۱۳۶۹) «ديويد لاچ» جهان داستاني گراهام گرين را «گرين‌آباد» مي‌ناميد؛ «مرد سوم» ماجراي ديگري‌ست در گرين‌آباد با همه‌ي ويژه‌گي‌هاي شاخص آثار گرين، و در صدر آن‌ها راز و خيانت.

«مرد سوم» بسيار پيچيده و سردرگم‌کننده شروع مي‌شود و البته تقريبن تا صفحات پاياني اين ويژه‌گي را حفظ مي‌کند. سرنخ‌ها زيادند اما تا راز اصلي در پرده است، کلاف درهم ماجرا هم پابرجاست. رولو مارتينز يک نويسنده‌ي سطح پايين آثار وسترن است. او بيست سال با هري لايم رفاقت داشته و از هم‌آن دوران کودکي، او را مردي استثنايي،  با ويژه‌گي‌ها و استعداد برتر، و البته انساني صادق و راست‌رفتار و خوش‌مشرب مي‌دانسته است.  نگاه ستايش‌وار رولو به هري تا آن‌جا پيش رفته که او را از واقعيات دور نگه داشته، و يا شايد هم هري آن‌قدر نابغه و بازي‌گر است که نگذاشته چشم او به حقيقت باز شود.

داستان در زمان اشغال وين توسط قواي متفقين رخ مي‌دهد. وين را به چهار بخش تقسيم کرده‌اند و هر بخش را يک کشور به غنيمت گرفته است. چون‌اين است که نيروهاي انگليس و فرانسه و امريکا و شوروي در شهر جولان مي‌دهند و آن‌را زير سلطه‌ي خود دارند. در اين وضعيت آشفته، هري از رولو دعوت کرده براي يک هم‌کاري اسرارآميز به وين بيايد. رولو مي‌آيد اما انگار دير. چون موقعي مي‌رسد که هري را براي دفن به گورستان برده‌اند. ظاهرن او در يک تصادف راننده‌گي کشته شده، اما واقعيت چيز ديگري‌ست.

رولو، شايد به واسطه‌ي تيزبيني ذاتي داستان‌نويس‌ها، تناقض‌هايي در روايت مرگ او مي‌يابد. دو دوست هري هنگام تصادف کنار او بوده‌اند و يک دکتر هم کمي پس از تصادف به آن‌جا رسيده است. علاوه بر تناقض در روايت هر يک از آن دو نفري که صحنه را از نزديک ديده‌اند و نيز روايت آن دکتر، يک معماي عجيب ديگر بدجور ذهن رولو را به خود مشغول مي‌کند و او را به اين يقين مي‌رساند که نيم‌کاسه‌اي زير کاسه‌ي ماجراست. معما اين است: مرد سومي که آن‌جا بوده کيست و چرا آن دو نفر ديگر حضورش را کتمان کرده‌اند؟ لابد مي‌پرسيد رولو از کجا به حضور آن نفر سوم سر صحنه‌ي مرگ هري آگاه شده؛ پاسخ اين است که يکي از هم‌سايه‌ها، آقاي کخ، ماجرا را از پنجره مي‌ديده، اما از ترس گرفتاري حاضر به هم‌کاري با پليس و شهادت در دادگاه نشده و نمي‌شود.

پليس به رولو مي‌گويد که نبايد زياد براي مرگ دوست‌اش ناراحت باشد، چون او کثيف‌ترين خلاف‌کاري‌ست که در وين زنده‌گي مي‌کرده و اگر نمي‌مرده بايد تا آخر عمر در زندان مي‌مانده است. پرواضح است که رولو اين حرف‌ها را باور نمي‌کند. حتمن اشتباهي صورت گرفته، وگرنه چه‌طور ممکن است هري خلاف‌کار باشد و اصلن چه نوع جرمي مي‌توانسته از او سر بزند؟ با قتل کخ داستان يک پيچ تازه مي‌خورد و معماها کورتر مي‌شوند. فاجعه اين‌جاست که در اين ميان رولو عاشق آنا اشميت، دوست‌دختر هري، هم شده است!

به‌زودي، پرده‌ها کنار مي‌روند و واقعيت‌ها عريان مي‌شوند. رولو درمي‌يابد هري فردي سنگ‌دل و سودجوست که يک باند قاچاق پنيسلين را هدايت مي‌کند و هيچ ابايي از مرگ کودکان و بي‌گناهان ندارد. از اين هم بدتر، کمي بعد، مي‌فهمد که هري نمرده، بل‌که با صحنه‌سازي قصد فريب پليس و گريز از دست‌گيري را داشته است.

دو راهي سرنوشت‌سازي جلوي رولو قرار مي‌گيرد: وجدان يا رفاقت؟ خيانت يا وفاداري؟ او فريب خورده است. سال‌ها با هري رفاقت کرده و او را نشناخته. بت‌اش فرو ريخته. حالا که «کاپيتان» را از «دشمن» تشخيص نداده، به جبران مافات، تصميم مي‌گيرد «طرف خوب» را به «طرف بد» ترجيح دهد. به‌رغم مقاومت دروني‌اش، با پليس هم‌کاري مي‌کند تا هري را به دام بياندازند و در آخرين لحظه، خودش تير خلاص را به هري لايم شليک مي‌کند؛ گويي با اين‌کار مي‌خواهد از تلخي فريب‌کاري و پلشتي جنايات هري بگريزد.

«مرد سوم» تريلر است و داستاني جنايي و پليسي، اما در زيرلايه‌ي خود پيام‌هاي مهم‌تري را منتقل مي‌کند. «مرد سوم» داستاني‌ست از جنگ، از بلايي که اين هيولا بر سر وجدان و اخلاقيات مي‌آورد؛ به خوبي شرايط سياه و پليد حاکم بر وين جنگ‌زده را تصوير مي‌کند و نشان مي‌دهد که جنگ پيش و بيش از شهرها و خيابان‌ها و ساختمان‌ها انسانيت را نابود مي‌کند.

«مرد سوم» (با حدود ۱۵۰ صفحه) از کم‌حجم‌ترين و در عين حال جذاب‌ترين آثار گراهام گرين است.

(نوشته‌هاي سلسله‌يادداشت‌هاي «۲۰۰ کتاب که بايد پيش از مرگ خواند» را مي‌توانيد از اين‌جا ببينيد و بخوانيد . کتاب الکترونيک «۱۰۰۱ کتاب که بايد پيش از مرگ خواند» را از اين آدرس دان‌لود کنيد ).

سيزدهمين اثري که در مجموعه‌ي «دويست کتاب که بايد پيش از مرگ خواند» معرفي خواهد شد شاه‌کاري‌ست از «گراهام گرين» به نام «مرد سوم.» آن‌ها که اين سلسله‌يادداشت‌ها را دنبال مي‌کنند لابد ديده‌اند که من در انتهاي هر نوشته يکي، دو پاراگراف هم درباره‌ي برگردان فارسي آثار مي‌نويسم و ترجمه‌هاي مختلف را معرفي و گاهي مقايسه مي‌کنم. دي‌شب که يادداشت‌ام درباره‌ي رمان «مرد سوم» تمام شد، سري به کتاب‌خانه‌ام زدم تا ببينم به‌تر است کدام ترجمه را به مخاطبان کتابلاگ پيش‌نهاد بدهم. طبيعي‌ست که بيش‌تر به ترجمه‌ي محسن آزرم، که اخيرن نشر چشمه به بازار فرستاده، نظر داشتم. چون گمان مي‌کردم محسن آزرم، به واسطه‌ي سابقه‌ي درخشان روزنامه‌نگاري‌اش، مترجم دقيقي‌ست و چشمه هم ناشري معتبر. از آن مهم‌تر، ترجمه‌هاي ديگر کتاب کم‌ياب‌اند و دست‌رسي به آن‌ها سخت است.

چشم‌تان روز بد نبيند! با پيداکردن يکي دو مورد تغيير وحشت‌ناک در ترجمه‌ي محسن آزرم، کنج‌کاو شدم. براي مقايسه‌ي ترجمه‌ها چند ساعت وقت گذاشتم و ديدم که بعله، در ترجمه‌ي آقاي آزرم، اثر گرين در نقاط اوج و درخشان خود کاملن قلع و قمع و خنثا شده و نيمي از زيبايي صحنه‌هاي‌اش به باد رفته است. به‌رغم احترامي که براي آقاي آزرم قائل‌ام، لازم ديدم که حتمن يادداشتي بنويسم و به خواننده‌ها توصيه کنم هرگز «مرد سوم» را با ترجمه‌ي محسن آزرم نخوانند. سانسورهاي کتاب همه‌ي لحظه‌ها و فضاسازي‌هاي درخشان آن را نابود کرده و «مرد سوم» جوري پاستوريزه شده که به بي‌خاصيتي بيش‌تر شبيه است. من درک مي‌کنم که آقاي آزرم چه معذوراتي براي گرفتن مجوز کتاب داشته‌اند، اما اين دليل نمي‌شود که به هدف چاپ کتاب هر جا را که لازم ديديم مثله کنيم.

چند مثال از حذفيات ترجمه‌ي آزرم مي‌آورم که بي‌مصداق حرف نزده باشم. اول اين‌که، در اغلب صفحات، شراب و انواع و اقسام الکل‌ها بدل شده‌اند به «چيز.» مثلن، «پيش‌خدمت، اگر کمي پول اضافه بهش مي‌دادي، توش چيزي هم مي‌ريخت،» که منظور اين جمله اضافه‌کردن ليکور است! آنا اشميت، دوست‌دختر هري لايم، هم همه‌جا شده «نام‌زد» او. اين‌ها هيچ، گيريم که همه‌ي مخاطبان مي‌دانند نام‌زد يعني دوست‌دختر، «چيز»زدن در کافه يعني شراب‌خواري، و «قاطي‌کردن» هم يعني مستي. اما موضوع وخيم‌تر از اين‌هاست. رولو مارتينز، نويسنده‌ي داستان‌هاي وسترن و کاراکتر اصلي کتاب، عاشق دوست‌دختر رفيق‌اش شده. باورتان نمي‌شود که چه حذفيات احمقانه‌اي در صحنه‌هاي مربوط به آنا اشميت صورت گرفته.

هنگامي که رولو براي اولين بار به ديدار آنا مي‌رود، عاشق او مي‌شود. از «اندام نازک و لاغر» آنا که «شکوه‌اش را فقط حرفه‌اي‌ها درک مي‌کنند» هيچ خبري در ترجمه‌ي آزرم نيست، از آشناشدن دست‌هاي رولو و آنا با هم، از حرف رولو درباره‌ي زيبايي زن. در ترجمه‌ي آزرم رولو مي‌رود کنار پنجره مي‌ايستد و عاشق آنا اشميت مي‌شود! حتا آن جمله‌ي «لااقل نمي‌خواستم عاشق دوست‌دختر هري بشوم» هم نامناسب تشخيص داده شده. در يکي ديگر از صحنه‌ها هوس خوابيدن و هم‌آغوشي با آنا شده «دلش مي‌خواسته باهاش باشد» که به کلي ارزش صحنه را نابود کرده. چون قبل از آن رولو با ديگر دوستان هري، که همه مرد هستند، هم بوده و در کنار آن‌ها و با صحبت‌کردن با آن‌ها تراژدي مرگ هري را تحمل‌پذيرتر کرده است.

در صحنه‌ي ديگري، که از تاثيرگذارترين قسمت‌هاي کتاب است، سربازان روس، نيمه‌شب، در وين جنگ‌زده و به غنيمت گرفته شده توسط متفقين، سراغ آنا اشميت مي‌روند تا او را به بهانه‌ي مدارک جعلي دست‌گير کنند. سربازها در خانه‌ي آنا را مي‌شکنند و او را برهنه در رخت‌خواب غافل‌گير مي‌کنند. بعد، سربازان امريکايي و روس و فرانسوي و انگليسي نسبت به تماشاي لباس‌پوشيدن آنا عکس‌العمل‌هاي مختلفي نشان مي‌دهند که نمادي‌ست از رفتار جنگي متفقين. در ترجمه‌ي آزرم نه از در شکستن خبري هست نه از لباس پوشيدن آنا. خواننده‌اي که نمي‌داند چه چيزي حذف شده، سردرگم مي‌ماند که اين سربازها دارند نسبت به چه اتفاقي عکس‌العمل نشان مي‌دهند. يکي از صحنه‌هاي درخشان کتاب به اين شيوه قرباني شده است.

حذفيات صفحه‌ي پاياني کتاب مهم‌تر از همه‌ي اين‌هاست. در آخرين صحنه‌ي «مرد سوم» گراهام گرين، وقتي هري لايم واقعي را در گورستان دفن مي‌کنند، رولو مي‌دود و خود را به آنا مي‌رساند که دارد از قبرستان بيرون مي‌رود. آن‌جا آنا دست خود را به دور بازوي رولو حلقه مي‌کند، که نشانه‌اي‌ست مهم از آغاز رابطه‌ي اين دو نفر و اين‌که آنا بالاخره تصميم گرفته دست از عشق هري بردارد و با رولو باشد. در ترجمه‌ي آقاي آزرم رولو مي‌دود و به آنا مي‌رسد و اين‌دو کنار هم «راه مي‌روند.» (!) راه‌رفتن به هيچ‌وجه پايان داستان را مشخص نمي‌کند. آن دست که دور بازو حلقه شده کليد مهمي‌ست، اما راه رفتن چه؟ شايد رولو و آنا وقتي رسيدند کنار ايست‌گاه تراموا راه‌شان را کج کنند و هر که برود پي کار خودش. خواننده از کجا بايد بفهمد که پايان ماجرا به کجا رسيد؟

بگذريم از اين‌که زن‌ و مردهايي که در کافه مي‌رقصند در ترجمه‌ي محسن آزرم «پشت ميز نشسته‌اند،» از عکس‌هاي لخت روي ديوار کافه‌ها خبري نيست، رولو وقتي هوس زن مي‌کند، آزرم جلوي هوس‌کردن او را مي‌گيرد و مي‌گويد «شايد هوس چيزي هم کرده بوده» (!) و بعد از اين‌که شراب دوم را بالا مي‌اندازد و ياد زن‌ها و نظربازي مي‌افتد آزرم مي‌نويسد که «ياد دوست و آشنا مي‌افتاد!»

ترجمه‌ي محسن آزرم به شاه‌کار گراهام گرين خيانت کرده است. مي‌دانم که آزرم تنها مقصر اين ماجرا نيست، اما شما اگر مي‌خواهید «مرد سوم» را آن‌طور که هست درک کنيد، سراغ نسخه‌ي نشر چشمه نرويد.

قلعه‌مرغي، روزگار هرمي

سلمان امين

انتشارات هيلا/ چاپ اول/ ۱۳۹۰

«قلعه‌مرغي، روزگار هرمي» اولين رمان دوست خوب من سلمان امين است و در آخرين روزهاي سال گذشته به بازار کتاب عرضه شد. در اين رمان ۲۸۷ صفحه‌اي موضوعي بسيار خاص و بديع دست‌مايه‌ي آفرينش ادبي شده است: گلدکوئست يا هم‌آن شبکه‌هاي هرمي، که چند سال ماجراي داغ کشور بود و خيلي‌ها را آلوده و درگير خود کرد. گلدکوئست زاييده‌ي رويا و سوداي هميشه‌گي آدمي براي پيمودن يک‌شبه‌ي راه‌هاي صد ساله بود. روياي خانه‌هاي ويلايي درندشت و اعياني، اتوموبيل‌هاي آن‌چون‌آني، و حساب‌هاي بانکي‌اي که صفرهاي آن‌ها را به زحمت مي‌توان شمرد.

اين‌که نويسنده‌اي نسبت به اتفاقات جامعه‌اش بي‌تفاوت نباشد و از آن‌ها بنويسد شمشير دو دم است؛ از طرفي، رمان مي‌تواند بازتاب‌دهنده‌ي برخي شرايط سياسي يا اجتماعي زمانه‌ي خود باشد، و از طرف ديگر، اين خطر وجود دارد که بافروکش‌کردن ابعاد آن اتفاقات اثر به دست فراموشي سپرده شود، يا به عبارت ديگر، «تاريخ مصرف»دار باشد. متاسفانه، «قلعه‌مرغي، روزگار هرمي» جزو دسته‌ي دوم است و به دليل ضعف‌هاي ساختاري و محتوايي‌‌اش نمي‌تواند قوام لازم را پيدا کند و موضوع و معضلي را که روي آن انگشت گذاشته به شيوه‌ا‌ي هنرمندانه بپرورد.

پاشنه‌ي آشيل «قلعه‌مرغي، روزگار هرمي» اين است که پي‌رنگ آن به هيچ‌وجه قابليت تبديل‌شدن به يک رمان را نداشته است. رمان‌بودن يک اثر به حجم آن نيست، مي‌شود دو هزار صفحه نوشت اما به سايه‌اي از يک رمان هم نزديک نشد. رمان جهان داستاني بزرگ و پخته‌اي مي‌طلبد. پي‌رنگ رمان، و نيز کاراکترهاي‌اش، کنش‌مندي و پويايي دارند. رمان تعليق دارد، و در کنار همه‌ي اين‌ها درون‌مايه دارد، که هر چه والاتر و عميق‌تر و انساني‌تر باشد موفق‌تر است. ماجرايي که در «قلعه‌مرغي، روزگار هرمي» روايت مي‌شود مناسب يک داستان کوتاه است نه يک رمان، اما اين ماجرا «آماس» کرده و تا حد يک رمان «کش» آمده است. ‌اين اتفاق ناخوش‌آيند داستان را از نفس انداخته و لطمه‌ي شديدي به آن زده است. وقتي داستاني بيش از ظرفيت‌اش حجم مي‌گيرد، طبيعي‌ست که نويسنده به دام پرگويي و اطناب مي‌‌افتد و ضرب‌آهنگ داستان کند مي‌شود، و در نتيجه‌ي اين‌ها رمان به يک رمان کسل‌کننده بلد مي‌شود که حوصله‌ي خواننده را سرمي‌برد.

سرتاسر قصه‌ بيش‌تر از يکي، دو ماجرا ندارد: نوجواني هفده ساله با نام عباس، توسط دوست‌اش حسن، به يک شبکه‌ي هرمي مي‌پيوندد. آن‌جا با دختري به نام لاله ـ که حدود ده سال از خودش بزرگ‌تر است ـ آشنا مي‌شود و به او دل مي‌بندد. هم‌اين و تمام. نويسنده‌ي «قلعه‌مرغي، روزگار هرمي» موفق نشده شاخه‌هاي فرعي لازم را در کنار ماجراهاي اصلي ايجاد کند، بنابراين مجبور شده هم‌اين شاخه‌هاي اصلي را در صفحات زياد و با جزييات فراوان بازگو کند، طوري که که مثلن، ماجراي پرزنت‌کردن و عضويت عباس حدود ۲۰۰ صفحه (!) طول مي‌کشد و قرارگذاشتن و ناهار خوردن با لاله حدود هشتاد صفحه ادامه دارد! از همه بدتر اين‌که ماجراي داستان کلن کمي غيرمنطقي هم هست. به نظر شما تا چه حد باورپذير است که يک شبکه‌ي هرمي همه‌ي تلاش خود را به کار ببندد تا چند بچه‌مدرسه‌اي جنوب‌شهري و از طبقه‌ي فقير را جذب خود کند؟ نوجوان‌هايي که آه در بساط ندارند، نه وقت و لينک کافي براي عضويابي دارند، نه مي‌توانند خارج از نظارت و کنترل بزرگ‌ترهاي‌شان پول‌هاي کلان چند صد هزار توماني به شبکه پرداخت کنند.

جدا از اين ضعف، رمان حتا در پرداخت آن‌چه که خودش براي خودش تعريف کرده هم ناتوان مي‌ماند. ديد نويسنده به شبکه‌هاي هرمي نعل به نعل از گفتمان رايج درباره‌ي اين شبکه‌ها متاثر است و هيچ‌چيز بديع و آشنايي‌زدا ندارد. يک نفر قرباني فريب‌کاري‌ها و دروغ و دغل‌هاي يک شبکه‌ي هرمي مي‌شود و سرمايه‌اش را به باد مي‌دهد. نه نحوه‌ي عضويت عباس در شبکه و نه اتفاقاتي که آن‌جا براي‌اش رخ مي‌دهد چيز تازه‌اي ندارند و همه‌ي ما بارها و بارها مشابه آن‌ها را يا خود تجربه کرده‌ايم يا از ديگران شنيده‌ايم و از رسانه‌ها فهميده‌ايم. نگاه نويسنده گاهي زياد از حد اخلاقي مي‌شود، اما حتا نمي‌تواند اخلاقي باقي بماند! خواننده انتظار دارد که سرنوشت کاراکترها در پايان اثر به نحوي با شبکه‌ي هرمي ـ که اين همه درباره‌ي آن قلم‌فرسايي شده ـ مرتبط باشد، ولي اين‌طور نمي‌شود. عباس که به لاله دل‌باخته به روابط او با يکي از ليدرهاي شبکه‌ي هرمي پي مي‌برد. او در حالتي از عصبانيت و منگي ـ و در حالي که لاله ترک‌اش نشسته ـ با موتور تصادف مي‌کند و لاله به کما مي‌رود. عملن شبکه‌ي هرمي هيچ نقش پررنگي در سرنوشت عباس و لاله ندارد. عباس مي‌توانست مثلن، در خيابان با لاله آشنا شده باشد، يا در محل کار، يا در هر موقعيت ديگر. عضويت آن‌ها در شبکه‌ي هرمي فقط زمينه‌ساز آشنايي آن‌هاست و هيچ تاثير محوري ديگري نمي‌يابد. داستاني که با آن آب و تاب و مقدمات مفصل درباره‌ي شبکه‌هاي هرمي آغاز شده ناگهان با يک رقابت و حسادت عشقي به پايان مي‌رسد! اين ضعف تير خلاص را به «قلعه‌مرغي، روزگار هرمي» شليک کرده است.

مي‌خواهم، جسورانه، موضوعي را مطرح کنم: به عقيده‌ي من، نويسنده‌ي کتاب عميقن تحت تاثير «ناتور دشت» سلينجر است و نهايت تلاش خود را انجام داده که بتواند جنبه‌هايي از اين اثر را «شبيه‌سازي» کند. راوي هر دو رمان هم‌سن و سال‌اند، هر دو از مدرسه اخراج شده‌اند، و هر دو در منجلاب جامعه گرفتار مي‌شوند. وقايع هر دو در يک بازه‌ي زماني کوتاه (چندروز) رخ مي‌دهد و حتا لحن بي‌قيدانه‌ي حرف‌زدن «هولدن» را به‌ساده‌گي مي‌شود در سخن‌گفتن عباس رديابي کرد. با وجود اين، «قلعه‌مرغي، روزگار هرمي» به‌هيچ‌وجه به گرد پاي «ناتور دشت» هم نمي‌رسد. «ناتور دشت» به زيبايي سفر هولدن از دنياي آرام کودکي به جهان بي‌رحم و خشن بزرگ‌سالي را تصوير مي‌کند، وقايع نفس‌گير و فوق‌العاده‌اي دارد، و کاراکتر هولدن هم يک کاراکتر دايناميک است، در حالي که عباس «قلعه‌مرغي، روزگار هرمي» فرصت تجربه‌کردن هيچ‌چيز را نمي‌يابد، راه‌يافتن‌اش به آن شبکه‌ي هرمي بيش از آن‌که ناشي از خامي جواني باشد، «احمقانه» به نظر مي‌رسد، و رمان هم هيچ بزنگاه و کشمکش چشم‌گيري ندارد.

در کنار همه‌ي ضعف‌هايي که گفته شد، «قلعه‌مرغي، روزگار هرمي» البته محاسن و نقاط قوتي هم دارد. کتاب هر چه نداشته باشد انصافن فضاسازي خيلي خوبي دارد. نويسنده موفق شده حال و هواي زنده‌گي در يک از جنوبي‌ترين محله‌هاي تهران و ويژه‌گي‌هاي اخلاقي و رفتاري عام مردمان آن را بازآفريني کند. افزون بر اين، دايره‌ي لغات گسترده‌ي نويسنده به ياري او آمده تا به لحن لمپن‌وار راوي جذابيت و باورپذيري بدهد. هرچند، طنز رقيق و دائمي لحن راوي و بعضي کلمات و عباراتي که به کار مي‌برد گاهي متظاهر و مصنوعي به نظر مي‌آيد، اما در روند کلي داستان يک امتياز محسوب مي‌شود.

سلمان امين «داستان‌گو»ست، اما فرم و تکنيک مناسب براي رمان‌نويسي را هنوز خوب نمي‌شناسد و يا خوب به کار نمي‌گيرد. براي يک نويسنده‌ي ۲۸ ساله که اولين رمان‌اش را نوشته اين تاحدودي طبيعي‌ست. شک ندارم که سلمان، با توجه به استعداد قصه‌گويي و رابطه‌ي خوب‌اش با کلمات و اصطلاحات و عبارات، در کارهاي بعدي‌اش جهش قابل توجهي خواهد داشت و آثار به‌تري خلق خواهد کرد. «قلعه‌مرغي، روزگار هرمي» ـ به‌عنوان رمان اول ـ نويد تولد يک داستان‌نويس جوان و باذوق را مي‌دهد، اما مستقلن اثري نيست که بتواند در ازدحام رمان‌ها و داستان‌هاي معاصر براي خود جاي‌گاه قابل توجهي دست و پا کند و سري توي سرها دربياورد.

ماجراهاي تام ساير

The Adventures of Tom Sawyer

مارک توين

سال نشر: ۱۸۷۶

ترجمه‌ي احمد کسايي‌پور

نشر کارنامه/ چاپ اول/ ۱۳۸۸

ويليام فاکنر درباره‌ي مارک توين مي‌گويد: «او پدر همه‌ي ماست» و ارنست همينگ‌وي اين‌طور به ستايش «هکلبري فين» مي‌پردازد: «همه‌ي ادبيات جديد امريکا از اين کتاب سرچشمه گرفته؛ اين به‌ترين کتاب ماست. پيش از آن چيزي نبود و پس از آن هم چيزي به آن خوبي نيامد.» با دانستن اين‌که «هکلبري فين» درواقع جلد دوم رمان «ماجراهاي تام ساير» است شايد اهميت اين رمان نيز به‌تر مشخص شود. البته «ماجراهاي تام ساير» مستقلن هم اثري‌ست فوق‌العاده خواندني و استادانه و نبايد تصور شود که چون پيش‌زمينه‌ي شاه‌کاري به نام «هکلبري فين» بوده ارزش پيدا کرده است. از ۱۸۶۷ تاکنون، ميليون‌ها خواننده از شيطنت‌هاي تام و هاک و دنياي دوست‌داشتني و رويايي آن‌ها در روستاي خيالي «سنت پيترزبرگ،» در جوار رود عظيم و زيباي مي‌سي‌سي‌پي، لذت برده‌اند. از ۱۹۳۰ تا ۲۰۱۱، حدود ۲۰ فيلم و سريال بر اساس «ماجراهاي تام ساير» ساخته شده‌اند و چه بسا چندميليارد بيننده‌ي تلويزيوني، از چند نسل، را مدهوش و مجذوب ماجراهاي جذابي کرده‌اند که مارک توين آفريده است.

توين «ماجراهاي تام ساير» را در چهل ساله‌گي‌اش نگاشت، در آغاز پخته‌گي و بر بلنداي قله‌ي تجربه‌اي که تا آن روز نوشته‌هاي‌اش را صرف بالارفتن از آن کرده بود. خودش در ديباچه‌ي چاپ اول «ماجراهاي تام ساير» هدف‌اش را از نوشتن اين رمان اين‌طور بيان مي‌کند: «اين کتاب‌ام را عمدتن براي سرگرم‌کردن پسرها و دخترها نوشته‌ام... و مقصود من تا اندازه‌اي اين هم بوده است که بکوشم به شيوه‌ي دل‌پذيري به ياد بزرگ‌سالان بياورم که روزگاري خودشان چه‌گونه بوده‌اند، و چه افکار و احساسات و گفت‌وگوهايي داشته‌اند، و گاه دست به چه کارهاي عجيبي مي‌زده‌اند.» توين نه تنها به هر دو اين اهداف دست يافته که پا را از اين هم فراتر گذاشته است. او «روياي کودکي» را به زيباترين شکل ممکن تصوير کرده ، و نيز «روياي زنده‌گي و آزادي امريکايي» را.

دنياي رنگارنگ و سودايي آن ده‌کده‌ي کوچک کنار رود اسرارآميز و بخشنده‌ي مي‌سي‌سي‌پي به يک اتوپيا و بهشت زميني شبيه است. البته توين چيره‌دست‌تر از آن است که نداند براي نشان‌دادن خوبي و آرامش نياز به عنصر ديگري به نام «شر» هم دارد که بايد در تقابل با خير شکست بخورد. اين عنصر در «جو سرخ‌پوسته» و اعمال شريرانه‌ي او نمايان مي‌شود. تامس ساير پسربچه‌اي‌ست بازي‌گوش، رهبرمآب، زيرک، شجاع، و البته مهربان و قهرمان. اين دو صفت آخر در ابتدا نمودي ندارند، اما از اواسط و ميانه‌ي داستان درمي‌يابيم که تام انساني‌ست شريف و باوجدان و، با وجود همه‌ي دردسرهايي که به بارمي‌آورد و در پس همه‌ي بدجنسي‌هاي‌اش، قلبي پاک و «مسيحي» دارد.

تام در يک سوم ابتدايي کتاب زنده‌گي آرام و هميشه‌گي خودش را، که با بازي و بازي‌گوشي درآميخته، دنبال مي‌کند. در اين ثلث اوج و فرود خاصي در کتاب ديده نمي‌شود و ماجراي واحدي هم وجود ندارد. داستان به شکل اپيزوديک چند ماجراي بامزه و به يادماندني از شيرين‌کاري‌هاي تام را روايت مي‌کند، از جمله صحنه‌ي بسيار مشهور دوغاب‌مالي تيرهاي چوبي، و نيز دو صحنه‌ي بامزه‌ي رهاکردن سوسک در کليسا و مسابقه‌ي کنه‌راني در مدرسه. در فصل نهم، داستان کتاب ناگهان به يک نقطه‌ي عطف، و تاثيرگذارترين بخش خود، مي‌رسد. تام و رفيق‌اش هاکلبري فين، که نيمه‌شب براي استفاده از طلسم يک گربه‌ي مرده به گورستان ده رفته‌اند، آن‌جا مخفيانه با واقعه‌ي عجيبي رو به رو مي‌شوند: دکتر رابينسن به دست جوسرخ‌پوسته کشته مي‌شود. جو، با صحنه‌سازي، چاقو را در دست هم‌دست‌اش ماف پاتر، که مست و پاتيل روي زمين افتاده، قرار مي‌دهد تا قتل را به گردن او بياندازد. اين نقشه مي‌گيرد، چون همه‌چيز عليه ماف دائم‌الخمر است و حتا خود او هم بعد از به‌هوش آمدن گمان مي‌کند که، در بي‌خبري و منگي ناشي از شادخواري، چاقو را در سينه‌ي رابينسن فرو کرده است.

از اين‌جا به بعد ماجرا شکل مشخص‌تري به خود مي‌گيرد. هاک و تام، از ترس انتقام‌گيري جو، ابتدا سکوت مي‌کنند و سپس وجدان‌شان آن‌ها را به دادگاه مي‌کشد تا ماف پاتر بي‌گناه را نجات دهند. جو سرخ‌پوسته، که حالا لو رفته، فرار مي‌کند و ناپديد مي‌شود. داستان دوباره يک پاگرد مي‌خورد، و در يک‌سوم مياني کتاب، بچه‌ها باز هم شيطنت‌هاي دست‌اولي رو مي‌کنند! دزد دريايي مي‌شوند و يک سلسله واقعه‌ي خاطره‌انگيز و بسيار جذاب را از سر مي‌گذارنند، از جمله شرکت در مجلس ترحيم خودشان!

ديري نمي‌کشد که دست تقدير دوباره تام و هاک را با جو سرخ‌پوسته رو به رو مي‌کند، اين‌بار در يک خانه‌ي جن‌زده‌ي قديمي که بچه‌ها در بازي‌هاي «گنج‌يابي» کودکانه‌ي خود به آن‌جا رفته‌اند. اين‌‌جا آغاز يک‌سوم پاياني داستان ـ يعني جدي‌ترين و در عين حال پرکشش‌ترين بخش کتاب ـ است. اين خلاف‌کار سنگ‌دل با قيافه و لباس مبدل به ده‌کده برگشته و دزدي مي‌کند و حالا براي استراحت و مخفي‌کردن پول‌هاي دزدي به اين خانه‌ي متروکه‌ي امن پناه آورده است. بچه‌ها، که از ديدرس جو و هم‌دست‌اش دورند، در کمال شگفتي، مي‌بينند که جو هنگامي که دارد زمين را براي مخفي‌کردن پول‌هاي‌اش چال مي‌کند يک گنج واقعي مي‌يابد! هزاران دلار سکه‌ي طلا!

خود مارک توين در «خاتمه»ي کتاب مي‌گويد: «وقتي کسي رماني درباره‌ي نوجوانان مي‌نويسد، بايد داستان را در به‌ترين جاي ممکن به پايان برساند.» او اين توصيه‌ي خودش را دقيقن اجرا مي‌کند و با يک پايان شاد و خوش، پاياني رويايي که از آن به‌تر را نمي‌توان تصور کرد، «ماجراهاي تام ساير» را به پايان مي‌آورد. طي يک رشته اتفاقات هيجان‌انگيز و ماهرانه، تام و هاک بالاخره به گنج دست مي‌يابند و جو سرخ‌پوسته، نماد شر، مي‌ميرد. حالا هاک و تام، با اعتبار آن دوازده هزار دلار که يافته‌اند و افتخار رشادت‌هايي که به خرج داده‌اند، يک زنده‌گي اعياني و ايده‌آل را آغاز مي‌کنند.

منتقدان بسياري گفته‌اند که هيچ‌کس مثل مارک توين نتوانسته است دنياي شاد و آزاد پسربچه‌ها را به نمايش بگذارد. او در «ماجراهاي تام ساير» آن‌قدر قشنگ دنياي پسربچه‌هاي تخس و بازي‌گوش را به تصوير مي‌کشد که خيلي‌ها را به حسرت ايام کودکي مي‌اندازد. توين با لحن طنزآميز و سرخوشانه‌ي هميشه‌گي‌اش انگار جادويي در تک‌تک کلمات و جملات و تصاوير کتاب‌اش مي‌دمد. او کودکي را مترادف آزادي و خوشي قرار مي‌دهد و به‌شيوه‌اي زيرکانه به بزرگ‌ترها هم يادآوري مي‌کند که نه مي‌توانند و نه درست است که جلوي بچه‌گي‌کردن بچه‌ها را بگيرند. گو اين‌که، در صحنه‌اي نمادين، وقتي بزرگ‌ترها در «غار مک‌دوگال» را مي‌بندند تا بچه‌ها در آن‌جا به شيطنت و ماجراجويي نپردازند، تام و هاک راهي مخفي براي ورود به غار مي‌يابند و در هر حال، کاري را که دل‌شان مي‌خواهد انجام مي‌دهند!

در پايان «ماجراهاي تام ساير،» توين مي‌نويسد: «شايد روزي احساس کنيم که سزاوار است داستان زنده‌گي شخصيت‌هاي جوان‌تر [کتاب] را از نو پي بگيريم...» اين سطر درواقع طليعه‌ي تولد معروف‌ترين و به‌ترين کتاب توين، يعني «ماجراهاي هاکلبري فين» است، زيرا توين به وعده‌اش عمل کرد و، بعد از اتمام «ماجراهاي تام ساير،» سراغ يار غار و رفيق گرمابه و گلستان تام، هاک شيطان و ماجراجو، رفت و داستان زنده‌گي‌اش را براي ما روايت کرد.

مارک توين، به سوداي تکرار موفقيت چشم‌گير «ماجراهاي تام ساير،» دو کتاب ديگر هم درباره‌ي تام نوشته است: «تام ساير در خارج» (۱۸۹۴) و «تام ساير کارآگاه» (۱۸۹۶) که البته تصنعي و تقليدي از کار درآمدند و مورد پسند قرار نگرفتند.

«ماجراهاي تام ساير» را اول‌بار شخصي به نام جمشيد صفا به فارسي درآورد و «نشريه‌ي انجمن کليسايي،» در سال ۱۳۲۷، آن‌را منتشر کرد. از آن سال تاکنون، بارها و بارها ناشران و مترجمان مختلف سراغ اين کتاب رفته‌اند و بيش از ده ترجمه از آن انجام شده است. پس از چاپ ترجمه‌ي احمد کسايي‌پور حالا مي‌شود گفت که به‌ترين ترجمه‌ي موجود در بازار هم‌اين ترجمه است. تنها ايراد آن اين است که در سال ۸۸، براي ۴۱۰ صفحه، ۱۸۰۰۰ تومان قيمت خورده و، مثل ديگر کتاب‌هاي نشر کارنامه، گران است.

(نوشته‌هاي سلسله‌يادداشت‌هاي «۲۰۰ کتاب که بايد پيش از مرگ خواند» را مي‌توانيد از اين‌جا ببينيد و بخوانيد . کتاب الکترونيک «۱۰۰۱ کتاب که بايد پيش از مرگ خواند» را از اين آدرس دان‌لود کنيد ).

از مارک توين در کتابلاگ:

- زارع شيکاگو

- سه نسل با هکلبري فين

- شرط‌بندي دو ميلياردر